25. Febrúar, 2009
Áherslur
Efnahagsmál
Íslensk efnahagsmál eru nú í meiri og alvarlegri óvissu en um langa hríð. Heimilin í landinu eru mörg í uppnámi, skuldir hlaðast upp, fasteignaverð lækkar og atvinnuleysi eykst jafnt og þétt. Fyrirtækin standa veikum fótum og gjaldþrot færast í vöxt. Hrun íslenska bankakerfisins hefur skekið allt efnahagslífið og framundan eru erfiðar og örlagaríkar ákvarðanir um hvernig við vinnum okkur í gegn um erfiðleikana.
Á slíkum tímum skiptir öllu máli að stefna Sjálfstæðisflokksins sé skýr. Grunnur sjálfstæðisstefnunnar er traustur og hrun í bankastarfsemi, hér á landi og í löndunum í kringum okkur, hefur ekki skekkt þann grunn.
Í komandi kosningum verður tekist á um grundvallaratriði, það verður tekist á um stefnu Sjálfstæðisflokksins. Bankahrunið breytir ekki þeirri staðreynd að við erum dugleg og kraftmikil þjóð. Bankahrunið breytir ekki því að hvert og eitt okkar hefur viljan til að standa sig og löngun til að tryggja hag sinn og fjölskyldu sinnar. Þennan kraft og allt hugvitið sem með þjóðinni býr þurfum við að virkja til þess að vinna okkur út úr þeim vanda sem við er að etja. Kosningarnar munu snúast um hvernig við virkjum afl þjóðarinnar, hvernig við getum drifið hlutina áfram, hvernig við getum búið til atvinnu.
Við sjálfstæðismenn vitum að besta leiðin til að virkja afl þjóðarinnar felst í því að treysta á fólkið í landinu. Það gerum við ekki með því að ríkið sölsi undir sig allan atvinnurekstur heldur með því að treysta á framtak og dug almennings til að reka fyrirtækin. Aragrúi fyrirtækja, stórra jafnt sem smárra, er nú meira eða minna á forræði bankanna. Ein mest hætta sem íslenska hagkerfið stendur frammi fyrir er sú að ríkisbankarnir sitji uppi með stóran hlut íslensks atvinnulífs og atvinnulífið verði í miklum mæli ríkisvætt.
Við þessu verðum við að bregðast, við þurfum bankakerfi sem þjónar atvinnulífinu og heimilunum í landinu og við þurfum atvinnulíf sem skapar störf fyrir vinnufúsar hendur. Til þess að svo megi verða þarf að tryggja að þau gildi, sem Sjálfstæðisflokkurinn er stofnaður um, verði lögð til grundvallar. Athafnasemi, frumkvæði, kjarkur og hugvit fá ekki notið sín nema við veitum fólki svigrúm til athafna. Umsvifamikill ríkisrekstur þrengir að og dregur úr efnahagslegum framförum.
Mikilvægasta verkefnið er nú að endurreisa bankanna, ganga frá efnahagsreikningum þeirra og tryggja að þeir geti þjónað efnahagslífinu, bæði fyrirtækjum og heimilum. Ríkisstjórnarskiptin á dögunum hafa því miður tafið það starf, en mikilvægt er að það myndist þverpólitísk sátt um framgang þeirra mála.
Ekki er síður mikilvægt að vextir Seðlabanka Íslands lækki sem fyrst. Það er engin skynsemi í því að hafa vextina þetta háa. Ég er þeirrar skoðunar að vextir bankans eigi að lækka nú þegar um a.m.k. 3% og lækka hratt í kjölfarið. Það er engin eftirspurn í hagkerfinu og sú verðbólga sem mælist á uppruna sinn í verðhækkunum vegna lækkunar gengis. Jafnframt þarf að nota fyrsta mögulega tækifæri til að afnema höft á fjármagnsflutninga til og frá landinu. Þessi höft eru neyðarráðstöfun og með hverjum deginum sem líður valda þau meiri skaða í efnahagsstarfseminni.
Jafn mikilvægt er að hið opinbera geri það sem í þess valdi stendur til að hjálpa fjölskyldunum í landinu að komast í gegnum þau vandræði sem nú steðja að. Atvinnuleysið er orðið mjög alvarlegt vandamál og vandinn mun aukast vegna þess hversu skuldsett íslensk heimili eru að meðaltali. Sá sem skuldar mikið í húsinu sínu og missir vinnuna í langan tíma á litla möguleika á því að bjarga sér. Skiptir þá litlu þó allt sé skorið niður við nögl og engu eytt í óþarfa, endar ná ekki saman. Verðtryggingin hefur leikið marga grátt að undanförnu. Nærtækasta aðgerðin gegn henni er að ná verðbólgunni niður þannig að lánin hætti að hækka. Allt bendir til þess að það muni gerast hratt og verðbólgan verið komin langt niður í sumar. Jafnframt ættu þá vextir að hafa lækkað mikið.
En við þurfum að skoða verðtrygginguna mjög gagnrýnið og velta upp öllum möguleikum á því hvernig hægt er að losna undan því kerfi. Verðtryggingin hefur valdið gríðarlegri eignatilfærslu á undanförnum árum og það er ekki réttlátt að áhættunni af verðbólgunni sé svo ójafnt skipt. Þegar verðbólgan hefur gengið niður og vextir lækkað fáum við einstakt tækifæri til að endurskoða þetta kerfi okkar. Ekki má láta það tækifæri úr hendi sleppa, við verðum að breyta um kúrs í þessum málum.
Erlend lán heimilanna er vandamál þar til gengi íslensku krónunnar fer að endurspegla þann styrk sem raunverulega býr í hagkerfinu. Á meðan þarf að auka sveigjanleika fyrir þá sem tekið hafa slík lán, en hafa verður í huga að þeir sem slík lán tóku voru að taka áhættu. Möguleikar á tímabundinni frystingu, á því að greiða einungis vexti á meðan jafnvægi næst eða aðrar slíkar aðgerðir geta liðkað til. En þess verður að gæta að jafnræði sé með fólki, það má ekki hjálpa einum hópi umfram annan.
Auðlindir
Stærsta auðlindin erum við sjálf, fólkið í landinu. Orkan í iðrum jarðar og í fallvötnunum, fiskurinn í hafinu og náttúrufegurðin er verðmæti vegna þess að hér býr fólk sem kann að nýta auðlindir landsins. Gríðarleg fjárfesting þjóðarinnar í aukinni menntun hefur aukið möguleika okkar til mikilla muna á að nýta auðlindirnar betur, við getum gert meira úr því sem landið gefur okkur. Við sjálfstæðismenn höfum alla tíð lagt á það áherslu að eignarétturinn sé mikilvægur grunnur góðrar nýtingar auðlinda. Sú skoðun hefur ekki breyst. Það er betra að bændur eigi jarðir sínar og aflamarkskerfi í útgerð er nauðsynlegt svo dæmi séu tekin.
Endurreisn atvinnuveganna hvílir að stórum hluta á náttúruauðlindunum. En jafnframt skiptir það máli að við horfum ekki á auðlindirnar sem okkar eina bjargráð, mannvitið er mikilvægast. Hönnun, samvinna ólíkra fyrirtækja, vísindi og þróun eru meðal þeirra lykilhugtaka sem leiða munu samfélagið á næstu árum. Mér finnst mjög vel koma til greina að auka möguleika á skattafrádrætti til að auka rannsóknir og þróun fyrirtækja. Bæði þarf vel menntað fólk til að sinna rannsóknum og nýsköpunin gefur af sér atvinnu.
Ríkisfjármál
Engum vafa er undirorpið að við jukum ríkisútgjöld of mikið á undanförnum árum. Sama á við um útgjöld sveitarfélaga, þörfin fyrir aukna opinbera þjónustu virðist vera óendanleg. Meira og minna voru þetta útgjöld til góðra mála, aukning til heilbrigðismála, til menntamála og til félagsmála. Vandinn er bara sá að þegar öll góðu málin eru lögð saman þá verða þau of dýr, gæfan snýst í ógæfu. Vissulega greiddum við niður skuldir ríkissjóðs og lækkuðum skatta. En hluti af þeim tekjum sem ríkið var að fá var byggður á bólu og þær tekjur hafa nú horfið. Útgjöldin hverfa ekki af sjálfum sér og þegar bólan springur og tekjurnar lækka skart þá myndast mikill halli. Fjárlög 2009 voru afgreidd með um 150 milljarða halla. Framundan er gríðarlega erfitt verkefni, ef takast á að koma böndum á hallann, áður en í óefni er komið, þarf að endurskoða ríkisreksturinn í heild. Við þurfum að spyrja grundvallarspurninga um hvað er nauðsynlegt og hvað ekki, hvernig við getum sparað og hvernig getum við tryggt að þeir sem minnst mega sín verði ekki um of fyrir barðinu á erfiðleikunum framundan.
Stjórn peningamála
Undanfarin ár hef ég gagnrýnt bæði í ræðu og riti þá stefnu sem verið hefur uppi í stjórnun peningamála á Íslandi. Ég hef verið þeirrar skoðunar að framkvæmd laganna um verðbólgumarkmið hafi leitt til verulegs vanda, mikill vaxtamunur við útlönd sogaði hér inn erlent fé og orsakaði allt of sterkt gengi íslensku krónunnar. Seðlabankanum var þó nokkur vorkun þar sem fjármál hins opinbera voru ekki nægjanlega öguð eins og ég rakti hér að ofan. Að vissu leyti má segja að Alþingi og ríkisstjórn hafi litið svo á að verðbólgan hafi verið vandamál Seðlabankans og því í lagi að auka útgjaldastigið eins og raun varð á.
Þessari skoðun minni hef ég gert skil ítarleg skil í blaðagreinum og í ræðum bæði innan þings og utan.
Ég tel þrátt fyrir ýmsa vankanta sem fylgja íslensku krónunni sé best fyrir okkur að hafa hana næstu misseri og ár því við þurfum á því að halda að gjaldmiðilinn sé veikur. Veik króna styrkir útflutninginn og veitir innlendri framleiðslu vernd gegn erlendri samkeppni. Á móti kemur að veik króna þýðir minni kaupmáttur en hjá því verður ekki komist. Það er betra að kaupmátturinn veikist heldur en að atvinnuleysið verði viðvarandi.
Vandinn er sá að við höfum lítið sem ekkert rætt um það hvernig við eigum að stjórna peningamálunum okkar eftir að í ljós hefur komið að stefnan frá 2001, a.m.k. framkvæmd hennar, gekk ekki upp. Því miður var flutt frumvarp um Seðlabankann á þinginu, frumvarp sem gerði enga tilraun til að opna fyrir breytta stefnu eða aðferðir. Ég lagði til í umræðum að gerð yrði breyting á 3. gr. laga um bankann, en þar er fjallað um verðbólgumarkmiðið og markmið bankans. Ég tel að til þess að eitthvert mark eigi að taka á þeim breytingum sem gerðar eru á fyrirkomulagi yfirstjórnar bankans þurfi að auka svigrúm peningastefnunnar þannig að ekki sé einungis horft á þróun verðlags, það þurfi jafnframt að horfa til þróunar helstu lykilstærða hagkerfisins og bregaðst við slíkri þróun.
Evrópa
Fyrir nokkrum vikum skrifaði ég grein í Morgunblaðið um afstöðu mína til þess hvernig við Sjálfstæðismenn eigum að afgreiða Evrópumál á landsfundi okkar. Greinina má finna hér á vefsíðunni en ég vil ítreka eftirfarandi:
Auðlindir þjóðarinnar eru mjög verðmætar og sérhverri kynslóð ber að skila þeim til næstu kynslóðar í sem bestu ásigkomulagi. Ekki er hægt að ímynda sér að þjóðin samþykki í þjóðaratkvæðagreiðslu að afsala sér forræði yfir auðlindum sínum.
Eini verulegi kosturinn sem falist getur í aðild að ESB felst í mögulegri upptöku evru. Nú þegar búum við flesta þá kosti sem felast í aðild, EES samningurinn hefur þjónað sínu hlutverki mjög vel. Vegna þeirra takmarkana sem felast í því að búa við krónuna getum við ekki horft fram hjá þeim möguleika að eitthvað sé að sækja til ESB. En enn og aftur verður að hnykkja á því að auðlindir þjóðarinnar munu án efa verða í forgrunni komi til þjóðaratkvæðis um samning.
Mjög mun reyna á samstarfið innan ESB á næstu misserum og árum vegna fjármálakrísunnar í álfunni. Ekki er útséð um hvernig þróunin verður, mikil pressa er á ríkissjóði evrópuríkja að auka útgjöld sín verulega til þess að lina áhrif kreppunnar. Þar með eru Maastricht skilyrðin í hættu og um leið grundvöllur evrusamstarfsins. Ég er þeirrar skoðunar að ESB muni ná að komast út úr þessum vanda, en vandi Íra, Spánverja, Breta og fleiri verði gríðarlega mikill. Nú þegar er atvinnuleysi á Spáni komið yfir 14% og írski forsætisráðherran hefur sagt að ef ekki tekst að lækka laun og kostnað í atvinnulífinu gæti landið þurft að leita aðstoðar IMF.
Umræðan um ESB má ekki verða þess valdandi að þjóðin klofni í átökum um málið. Fyrr eða síðar mun þjóðin þurfa að taka afstöðu í þjóðaratkvæðagreiðslu. Norðmenn hafa gert það í tvígang og í bæði skiptin hefur þjóðin sagt nei. Ég held að menn ofmeti það mjög hvað fæst út úr samningum við ESB, aðildarviðræður eru ekki samningar með sama hætti og t.d. viðræðurnar um EES. Aðildarviðræður snúast um það hvernig ríki aðlaga sig regluverki ESB, ekki öfugt eins og stundum er látið í veðri vaka. En samt er uppi endalaus efi um hvað felist í raun og veru í aðildarsamningi fyrir Ísland. Einn kostur sem hlýst af því að ganga í gegnum aðildaviðræður er að þá mun koma í ljós, í eitt skipti fyrir öll, nákvæmlega hvað býðst og hvað ekki býðst.
Mér finnst ekki uppbyggilegt hvernig við ræðum um ESB. Umræðan er of „pólaríseruð“. Annað hvort er allt vont eða allt gott í ESB. Þannig er það auðvitað ekki og fyrir okkur Íslendinga þá felast vissulega kostir í inngöngu. En það felast gallar í því að ganga inn og við sjálfstæðismenn höfum verið þeirrar skoðunar að gallarnir séu fleiri en kostirnir. Þetta hafa andstæðingar okkar kallað stefnuleysi, einhvern vegin hefur það ekki verið viðurkennt sem stefna að segja nei.
Við höfum verið að vinna að endurskoðun stefnunnar okkar og á landsfundi munum við ræða Evrópumálin, eins og við höfum gert á öllum undanförnum landsfundum. Ég vil einbeita mér að efnahagsmálum og málum heimilanna, en þó sú umræða eigi að vera í forgrunni þá þurfum við að gefa svör í Evrópumálunum.
Menningarmál
Efnahagskreppur skerpa gjarnan sýn okkar á það sem máli skiptir í lífinu, við erum neydd til að endurhugsa ýmislegt sem við tókum sem gefnu og margt sem þótti sjálfsagt fyrir nokkrum mánuðum er það ekki lengur. Listir og menning halda gildi sínu þrátt fyrir að mikil verðmæti hafi tapast. Listin er verðmæt í sjálfu sér en ég hef þá skoðun að menning og listir bindi samfélagið saman og þannig eykst verðmæti listsköpunar. Til þess að samfélög eigi sér möguleika þá þurfum við að skilja hvort annað, við þurfum að vera læs á tilfinningar hvors annars, við þurfum að skilja afleiðingar gerða okkar og orða líðan annarra, með öðrum orðum við verðum að búa í siðuðu samfélagi. Í listinni er fólgin sá galdur að listamaðurinn miðlar tilfinningum sínum og hugmyndum til okkar og með því að njóta listarinnar þjálfumst við í því að skilja tilfinningar annarra en okkar sjálfra. Þetta skiptir miklu máli fyrir þróun samfélaga. Siðað samfélag er opið og það þarf ekki aragrúa reglna til þess að segja fyrir um hvernig við eigum að haga okkur. Siðað samfélag getur reitt sig í ríkum mæli á sjálfsprottnar reglur og þannig samfélög eru bæði umburðarlyndari og margbreytilegri en þau sem lúta endalausum opinberum boðum og bönnum. Ég tel því að það geti vel samrýmst hugmyndum okkar hægri manna að hið opinbera styðji vel við bakið á listum og menningu. Reyndar höfum við gert það þegar við höfum verið í forsvari í ríkisstjórn eða í sveitastjórnum en mér hefur fundist okkur skorta að gera grein fyrir hvers vegna það er réttlætanlegt að „fjárfesta“ í menningu. Þessi skrif hér eru innlegg í þá umræðu.
Byggðamál og Reykjavík
Það er mjög óæskilegt að ýtt sé undir einhver konar ríg á milli höfðuborgarinnar og landsbyggðarinnar. Ég á rætur úti á landi, ég ólst upp á Siglufirði og öll sumur á menntaskóla- og háskólaárum mínum vann ég í fiski á Flateyri. Reykjavík er heimili mitt og hér finnst mér best að búa. Það á ekki að vera togstreita á milli borgarinnar og landbyggðarinnar. Þegar vel er að gáð þá eru hagsmunirnir oftast þeir sömu og þar sem skilur á milli þar er með góðum vilja hægt að brúa. Við sem sitjum á Alþingi erum þingmenn þjóðarinnar og landsins alls þó við komum úr mismunandi kjördæmum. Við viljum jafnvægi í byggð landsins og það eru ekki hagsmunir okkar Reykvíkinga að landið verði að einu borgríki.
Niðurskurðurinn sem framundan er í ríkisfjármálum mun koma niður á þjónustu bæði í Reykjavík og úti á landi. Þessi niðurskurður verður í heilbrigðismálum, í félagsmálum, menntamálum og samgöngumálum. Með öðrum orðum, það verður niðurskurður á allri starfsemi hins opinbera. Það þarf að vanda vel til verka, það þarf að hafa gott samráð og það þarf að fara eins mildilega eins og hægt er. En niðurskurðurinn verður að eiga sér stað, við hvorki getum, né megum láta ríkissjóðinn fara gersamlega á hliðina.
