23. March, 2012
Veikleikar í hagstjórninni
Á dögunum lýsti ráðherra efnahagsmála, Steingrímur J. Sigfússon, því í blaðagrein að enn væru þeir til sem ekki hefðu meðtekið þann árangur í efnahagsmálum sem ríkisstjórnin hefur náð. Þeir hinir sömu ömuðust meðal annars yfir því að fjárfesting í atvinnulífinu væri ekki næg og stöguðust á því að hagvöxturinn væri allt of mikið drifinn áfram af aukinni einkaneyslu. Eftir hrun bankakerfisins hefur það verið gagnrýnt að yfirvöld hlustuðu ekki nægjanlega vel á þá sem vöruðu við því að hagvöxtur áranna fyrir hrun hefði verið að hluta til innistæðulaus, drifinn áfram af of miklum lántökum. Viðbrögð núverandi efnahagsmálaráðherra við gagnrýni um einkaneysludrifinn hagvöxt eru umhugsunarefni og ráðherrann virðist horfa fram hjá þeim fjölmörgu hættumerkjum sem nú blasa við í efnahagslífinu.
Vaxandi vanskil fyrirtækja
Fyrirtækið Creditinfo birti á dögunum gögn um vanskil fyrirtækja. Þar kom fram að um 6.300 fyrirtæki væru nú í vanskilum, um fimmtungur allra fyrirtækja á Ísland og áætlað væri að hátt í tvö þúsund fyrirtæki myndu bætast við á þennan lista á næstu mánuðum. Þessar tölur gefa til kynna að íslensk fyrirtæki eiga við vaxandi vandamál að etja, sem meðal annars koma fram í of litlum fjárfestingum og því að störfum fjölgar ekki.
Atvinnuleysi óbreytt
Á liðnu ári mældist vissulega umtalsverður hagvöxtur. En hann var drifinn áfram af neyslu og auknum sjávarafla, fyrst og fremst makríl. Það sem veldur áhyggjum er hversu hægt gengur að vinna á atvinnuleysinu þrátt fyrir hagvöxt. Hagvöxturinn skilaði ekki nægjanlega mörgum nýjum störfum, atvinnuleysi er ennþá yfir sjö prósentum. Nýjustu tölur Hagstofunnar styðja þessa niðurstöðu. Ekkert hefur miðað í þessum efnum, þrátt fyrir síendurteknar yfirlýsingar forsætisráðherra um væntanlega fjölgun starfa.
Ósjálfbær einkaneysla
Aukin einkaneysla á sér einkum rætur í kjarasamningum sem byggðir voru á þeirri forsendu að fjárfesting myndi aukast mjög hratt á samningstímanum. Jafnframt tók stór hluti landsmanna út hluta af séreignarlífeyri á liðnu ári og jókst neysla samfara því. Einnig hefur yfirdráttur heimilanna aukist hratt að undanförnu og er óþarfi að útlista hversu alvarlegt merki það er.
Fjárfestingar ónógar
Fjárfestingin í atvinnulífinu hefur vissulega tekið við sér, enda hafði hún farið niður í algert lágmark. En sú aukning er langt í frá nægjanleg til þess að standa undir þeim hagvexti sem við þurfum til þess að vinna niður atvinnuleysið. Fjárfestingar þurfa því að aukast miklu meira til þess að hagkerfið komist aftur á réttan kjöl og á það bæði við erlendar sem og innlendar fjárfestingar. Frumforsenda þess að svo megi verða er að það dragi verulega úr pólitískri óvissu í landinu.
Verðbólga og fasteignabóla
Á sama tíma og þessi óveðursmerki hrannast upp, er verðbólga langt yfir markmiði Seðlabankans og sjá má merki um eignabólu á fasteignamarkaði. Verðbólgan hækkar lán heimilanna og étur upp kauphækkanir, kjör almennings munu rýrna vegna þessa og yfirvofandi er vaxtahækkun Seðlabankans. Þar með hækkar vaxtakostnaður bæði heimilanna og fyrirtækjanna, og hærri vextir draga úr hvata til að fjárfesta.
Upplausn og klofningur
Þessi vandamál verða erfiðari viðfangs vegna þess að búið er að skapa mikla óvissu um ýmis grundvallaratriði í samfélagi okkar. Breytingar á stjórnarskránni hafa farið í einhvern furðufarveg, sjávarútvegsmálin eru í uppnámi og augljóst er að orkunýtingarstefnan er í gíslingu vegna ósættis innan ríkisstjórnarflokkanna. Gjaldeyrishöftin herðast enn og það vantar allan kraft af hálfu ríkisstjórnarinnar til að leysa þann mikla vanda. Því miður er það staðreynd að pólitísk óvissa og aðgerðaleysi er vaxandi efnahagsvandamál á Íslandi, einmitt á þeim tíma sem við þurfum mest á að halda festu og ábyrgð í störfum ríkisstjórnar og Alþingis.
Lesa meira Senda á Facebook3. February, 2012
Skuldug heimili ógna bönkunum
Ríkisstjórnin beindi þeirri spurningu til Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands hversu miklar afskriftir á skuldum heimilanna bankarnir þyldu. Svarið barst á dögunum í formi skýrslu sem hefur verið nokkuð rædd á undanförnum. Ekkert er við það að athuga að ríkisstjórnin spyrji Hagfræðistofnun með þessum hætti, en viðbúið að umræður myndu spinnast um niðurstöðu Hagfræðistofnunar.
Ég er þeirrar skoðunar að ríkisstjórnin hafi byrjað á öfugum enda þegar hún sendi Hagfræðistofnun spurningu sína. Fyrsta spurningin sem ríkisstjórnin átti að spyrja var þessi: “Hversu mikla skuldsetningu þola íslensk heimili”? Ef niðurstaðan er sú að íslensk heimili eru skuldsett umfram greiðslugetu, þá þarf að afskrifa meira af lánum heimilanna. Miklu skiptir að niðurstaða þessarar rannsóknar sé eins óumdeild og hægt er, deilur um þetta mál eru mjög erfiðar og til þess fallnar að sundra þjóðinni.
Ef niðurstaðan er sú að þrátt fyrir þær afskriftir sem þegar hafa verið gerðar, séu íslensk heimili enn svo skuldsett að stór hluti þeirra getur ekki staðið undir afborgunum, þá er ljóst að bankakerfið fær ekki allt þetta fé til baka. Í því tilviki er eins gott að taka frumkvæðið og afskrifa þar til jafnvægi næst. Enginn friður verður í samfélaginu nema almenningur sé þeirrar skoðunar að þessum málum sé skipað af sanngirni og að fólki sé ekki haldið í heljargreipum í tilgangsleysi.
Bankarnir eiga allt undir greiðslugetu heimilanna
Bankakerfið á allt undir því að efnahagslífið sé heilbrigt og grundvöllur þess er að almennur stuðningur sé við megin stoðir markaðshagkerfisins. Eignarrétturinn, réttarríkið, sanngjarnar leikreglur og sú vissa að ef menn leggja hart að sér, þá uppskeri þeir eins og þeir sái, eru á meðal þessara megin stoða. Sú óánægja sem hefur farið vaxandi vegna uppgjörs á skuldum heimilanna grefur undan markaðshagkerfinu og tefur fyrir efnahagsbatanum. Bankarnir sjálfir eiga því allt undir því að sátt náist og skuldastaða íslenskra heimila verði bærileg. Það er miklu mikilvægara verkefni heldur en til dæmis fjárhagsleg endurskipulagning einstakra fyrirtækja.
Það þarf því að ná sátt um mat á því hvert greiðsluþol íslenskra heimila er og síðan verður að laga skuldastöðuna að þeirri greiðslugetu. Ríkisstjórnin þarf að ná samstöðu á meðal þjóðarinnar um þetta mat eins fljótt og auðið er, núverandi staða er óverjandi. Raunveruleg skjaldborg um heimilin er um leið skjaldborg um bankana, skuldum sliguð heimili munu nefnilega að lokum sliga fjármálakerfið, með alvarlegum afleiðingum fyrir alla.
Lesa meira Senda á Facebook7. June, 2011
Að skjóta fyrst og spyrja svo
Það brá örugglega fleirum en mér þegar þeir lásu um viðbrögð Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur og Ólínu Þorvarðardóttur, formanns og varaformanns sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar alþingis, við útreikningum útvegsmanna í Vestmannaeyjum og á Austurlandi á áhrifum frumvarpa sjávarútvegsráðherra um breytt fyrirkomulag fiskveiða á Íslandsmiðum. Niðurstöðurnar voru sláandi og grafalvarlegar raunar, því rannsókn þeirra bendir til að sjávarbyggðirnar verði fyrir verulegum skakkaföllum ef frumvörpin verða að lögum.
Nú er ég ekki í stöðu til að leggja mat á þessa útreikninga, en það verður að vera hægt að ætlast til þess að þeir sem leggja frumvörpin fram á Alþingi séu það. Því miður virðist sem svo sé alls ekki. Þannig svarar varaformaður sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar því til í Morgunblaðinu að „niðurstöður sérfræðingahóps um hagræn áhrif frumvarpsins [sé] að vænta eftir helgi. Eigum við ekki að sjá hvað sú úttekt leiðir í ljós áður en við fellum einhverja dóma um svona spár.“
Það ber vott um skeytingarleysi að búið sé að leggja fram á Alþingi tvö frumvörp sem gerbreyta starfsumhverfi einnar mikilvægustu atvinnugreinar þjóðarinnar, áður en búið er að leggja mat á efnahagsleg áhrif þeirra. Umræður á Alþingi hafa nú staðið yfir sólahringum saman, án þess að slíkt mat liggi fyrir þingheimi. Það væri áhugavert að vita hvort önnur þjóðþing láti bjóða sér og kjósendum upp á slíka málsmeðferð.
Fyrirkomulag fiskveiða er langt í frá eitthvert einkamál útgerða. Hér er á ferðinni einstaklega mikilvægt mál sem snertir með beinum hætti efnahagslega afkomu þúsunda sjómanna, landverkafólks og samfélaga um land allt. Ekki þarf að fjölyrða um mikilvægi sjávarútvegs fyrir þjóðarbúið í heild og samhengi hans við lífskjör þjóðarinnar. Nauðsynlegt er að þær breytingar sem við gerum á fyrirkomulagi fiskveiða séu þannig úr garði gerðar að þær efli þjóðarhag, leiði til hagvaxtar og bættra lífskjara almennings, stuðli að stöðugleika og því að efnahagslífið dafni með eðlilegum hætti á ný.
Það þarf að vanda til verka og ganga fram af öryggi og festu. Efnahagsástandið er þannig að lítið þarf útaf að bregða til þess að sá litli hagvöxtur sem spáð er verði að engu. Í því samhengi er rétt að vekja athygli á varnaðarorðum Seðlabankans um að verði frumvörp sjávarútvegsráðherra að lögum sé hætta á því að bankarnir lendi í verulegum erfiðleikum og fjármálastöðugleikanum stafi ógn af.
Varaformaður sjávar - og landbúnaðarnefndar lenti í þeirri vandræðalegu stöðu að geta ekki tjáð sig um útreikninga útvegsmanna vegna þess að ríkisstjórnin er ekki búin að fá í hendurnar hagfræðileg mat áhrifum frumvarpanna. Hún hefur með öðrum orðum ekki hugmynd um efnahagslegar afleiðingar frumvarpanna. Samt vefst það ekki fyrir sjávarútvegsráðherranum að leggja stjórnarfrumvörpin fram á Alþingi. Það er ekki bara vandræðalegt fyrir ráðherrann, það er ótrúlegt ábyrgðarleysi.
Lesa meira Senda á Facebook7. June, 2011
Þingið má ekki láta þjóðina falla á tíma
Nú þegar sjávarútvegsumræðan er að steypast yfir þjóðina er við því að búast að flest önnur mikilvæg hverfi í skuggann. Hætt er við að í þeim deilum muni menn missa sjónar á því að nýverið voru gerðir almennir kjarasamningar sem hækkuðu launakostnað íslenskra fyrirtækja um 13% á næstu 3 árum. Til þess að þessir samningar standist þarf hagvöxtur að fara yfir 4% á ári. Verði hagvöxturinn ekki nægur mun verðbólga aukast, kaupmáttur almennings rýrna og vandi ríkissjóðs aukast, svo fátt eitt sé nefnt. Það snertir þjóðina alla, bæði sem heild og hvern og einn Íslending.
Seðlabankinn spáir nú að hagvöxtur verði á milli 2 og 3 prósent á næstu 3 árum. Gangi spá Seðlabankans eftir — og höfum í huga að honum hefur fremur hætt til bjartsýni undanfarin misseri — þá er okkur augljóslega alvarlegur vandi á höndum. Við þessu verður að bregðast og það strax.
Út úr þessum vanda er einungis ein fær leið. Við verðum að auka framleiðsluna og umsvifin í hagkerfinu. Með öðrum orðum, þjóðin verður að vaxa út úr þessum vanda. Það gerum við ekki með því að fjölga opinberum störfum og það verður heldur ekki gert með því að draga úr hagkvæmni atvinnuvega eins og sjávarútvegs til þess að reyna að fjölga störfum þar. Störfin og umsvifin verða að vera arðbær, annars verður Ísland fátækt land þegar fram líða stundir og það getur gerst hraðar en margur hyggur.
Tækifærið er til staðar
Ég hef áður hér á síðum Morgunblaðsins vakið athygli á þeirri fjárfestingaáætlun, sem Landsvirkjun kynnti á aðalfundi sínum fyrir skömmu. Verði ráðist í þær fjárfestingar, sem þar eru tíundaðar, munu þær hafa verulega jákvæð áhrif á efnahagslíf þjóðarinnar. Talið er að uppsafnaður hagvöxtur vegna fyrirhugaðara virkjanaframkvæmda og tengdra fjárfestinga í iðnaði verði 11% fram til ársins 2025 og að á þeim tíma muni skapast 8.000- 10.000 ný störf. Sá mikli slaki sem er í hagkerfinu gerir það að verkum að þessar fjárfestingar valda ekki neinni óæskilegri þenslu, eins og stundum hefur verið raunin þegar ráðist hefur verið í umfangsmiklar fjárfestingar.
Stöndum vörð um kjarabæturnar
Á næstu árum er hætta á því að saman fari verðbólga og lítill hagvöxtur. Það væri mjög alvarlegt vandamál og snúið viðureignar, vítahringur sem mörgum þjóðum hefur reynst mjög erfitt að rjúfa af eigin rammleik. En verði ákveðið að ráðast í þessar framkvæmdir, myndast traust viðspyrna fyrir íslenskt efnahagslíf. Atvinnuleysi mun minnka, tekjur ríkissjóðs aukast og möguleiki verður á því að þær launahækkanir, sem samið var um á dögunum, brenni ekki á verðbólgubáli, heldur skili sér í auknum kaupmætti. Það er því til mikils að vinna.
Pólitísk sátt á Alþingi
Ég tel að Alþingi og ríkisstjórnin eigi að taka áætlun Landsvirkjunar til skoðunar, fyrirtækið er í eigu ríkisins og flestar framkvæmdir þess hafa umtalsverð áhrif á stjórn efnahagsmála. Áætlunin byggir ekki á risavöxnum einstökum verkefnum heldur á mörgum aðgerðum, takmörkuðum að stærð, sem valda munu mun minna raski á náttúrulegu umhverfi en umfangið gæti gefið til kynna. Það á því að vera hægt að ná fram pólitískri sátt um málið, ef allir eru tilbúnir að slá af sínum stífustu kröfum. Þar með myndi ríkisstjórn og Alþingi senda skýr skilaboð um að framkvæmdaáætlunin njóti pólitísks stuðnings. Afleiðingarnar myndu ekki láta á sér standa. Fyrirsjáanlegar framkvæmdir munu styrkja allt efnahagslífið og gefa atvinnulífinu sannfæringu fyrir því að rétt sé að ráðast í fjárfestingar, sannfæringu sem vantar svo sárlega á þessum dögum óvissu, óróleika og ótta um framtíðina. Um leið og atvinnulífið öðlast tiltrú á framtíðina og treystir sér til þess að gera áætlanir um annað og meira en að skrimta, mun það skila sér rakleiðis til almennings í landinu, sem þá mun einnig taka við sér. Slík vakning atvinnulífs og almennings er landi og þjóð lífsnauðsyn og ekki eftir neinu að bíða.
Klukkan tifar á þingi
Tíma Alþingis væri nú mun betur varið í að ná fram pólitískri sátt um raunhæfar aðgerðir til að auka hagvöxt í landinu, heldur en í það hörmungarkarp sem framundan er vegna illa ígrundaðra breytinga á lögum um stjórn fiskveiða. Þær breytingar virðast fremur stýrast af ofsafengnu kappi um að brjóta niður núverandi kerfi en forsjá um hvað skuli við taka. Afleiðingarnar virðast hins vegar óhjákvæmilega verða þær að auka á óvissuna og draga úr hagkvæmni helstu atvinnugreinar landsmanna, svo ekki sé minnst á hvernig þær setja hið veikburða bankakerfi í bráða hættu á ný. Þessar breytingar eru með öðrum orðum til þess fallnar að draga úr landsframleiðslu og hagvexti og þar með rýra lífskjör þjóðarinnar allrar. Á öðru er vissulega þörf um þessar mundir.
Skynsamlegra væri að undirbúa og ræða betur mögulegar breytingar á fiskveiðikerfinu og ráðast ekki í þær fyrr en þær hafa verið útfærðar af hyggindum og í góðri sátt. Að ætla sér að afgreiða grundvallarbreytingar á grunnatvinnuvegi þjóðarinnar í óðagoti á uppbótartíma, kann ekki góðri lukku að stýra. Nær væri að nota þann þingtíma sem eftir er til þess að tryggja að þær launahækkanir sem samið var um brenni ekki upp í verðbólgu, heldur skili sér í auknum kaupmætti launafólks.
Það er ekki eftir neinu að bíða og klukkan tifar. Hún glymur ekki aðeins þingheimi. Ef hann sólundar tíma sínum í ómarkvissar þrætur í stað þess að grípa til raunhæfra aðgerða til þess að auka verðmætasköpun og hagvöxt, þá mun þjóðin öll falla á tíma.
Lesa meira Senda á Facebook
10. May, 2011
Tók þátt í umræðum um kjara-og efnahagsmál í Silfrinu sl. sunnudag.
Þú getur skoðað upptöku af þættinum með því að smella á linkinn.
Lesa meira Senda á Facebook28. April, 2011
Ónýtt tækifæri eru einskis virði
Fjármálaráðherra benti á það í Morgunblaðinu í gær, að það sé ekki hlutverk ríkisins að skapa störf. Ríkinu beri aftur á móti að skapa aðstæður til þess að störf geti myndast á markaði. Þetta er hárrétt athugað hjá fjármálaráðherra, en vandinn er sá að stefna núverandi ríkisstjórnar hefur unnið þvert gegn fjárfestingum í atvinnulífinu og þar með komið í veg fyrir að störf skapist.
Hærri skattar á fólk og fyrirtæki draga úr fjárfestingum. Halli á ríkissjóði dregur til sín sparifé sem annars nýttist til fjárfestinga, vextir eru enn of háir og óvissa hefur ríkt um stefnuna í nýtingu orkulinda þjóðarinnar. Ríkisstjórnin rauf vinnu sem hún sjálf hafði sett af stað og ætlað var að leiða fram sátt um fyrirkomulag fiskveiða. Óvissan sem nú umlykur þessa mikilvægustu atvinnugrein þjóðarinnar er alger. Allt þetta, ásamt því að gjaldeyrishöftin eiga að hvíla á þjóðinni næstu árin, er til þess fallið að draga úr fjárfestingu. Á meðan ríkisstjórnin neitar að breyta um stefnu og hamlar fjárfestingu í atvinnulífinu, mun ganga hægt að minnka atvinnuleysið. Seðlabankinn tilkynnti nú nýlega að hann hefði lækkað hagvaxtarspá sína frá því í febrúar, það var fyrirsjáanlegt. Sá hagvöxtur sem nú er spáð dugar ekki til þess að draga úr atvinnuleysinu sem neinu nemur, til þess að vinna á atvinnuleysinu þarf um 4% hagvöxt á ári.
Hægt að gera betur.
Þrátt fyrir þetta er ekki ástæða til að vera svartsýnn. Það er margt hægt að gera til að snúa þessari þróun við. Tækifærin sem við Íslendingar eigum eru fjölmörg og engin ástæða til annars en að við séum bjartsýn. Vaxandi skortur er í veröldinni á ýmsu því sem við Íslendingar eigum gnótt af. Fiskur, hreinar landbúnaðarafurðir, vatn, óspillt náttúra og síðast en ekki síst hrein orka og nóg af henni. Þjóðin er vel menntuð og fús til starfa. En það er ekki nóg að eiga mörg tækifæri, það þarf að nýta þau.
Hagvöxtur og þúsundir starfa
Eitt af því sem hlýtur að vekja bjartsýni eru þær fréttir sem að undanförnu hafa komið frá Landsvirkjun. Á aðalfundi fyrirtækisins nú á dögunum kom fram að unnt er að auka orkuframleiðslu þjóðarinnar umtalsvert í góðri sátt við umhverfið. Þær framkvæmdir sem hægt er að ráðast í, ásamt þeim hagvaxtaráhrifum, sem tengjast nýtingu orkunnar, geta fært þjóðinni 11% uppsafnaðan hagvöxt árið 2025. Þessi hagvöxtur mun skapa grunn fyrir 8 til 10 þúsund störf, störf sem okkur vantar svo sárlega. Það munar um minna.
Ísland flytji út hreina orku
Jafnframt er nú orðið mögulegt fyrir okkur Íslendinga að huga að útflutningi orku í gegnum sæstreng. Fara þarf með gát í þeim efnum og slíkur útflutningur væri alltaf háður því að næg orka sé til staðar fyrir uppbyggingu íslensks atvinnulífs til langrar framtíðar. En þeir möguleikar sem felast í útflutningi á hreinni orku til meginlands Evrópu er stórkostlegir og mjög þess virði að skoða gaumgæfilega.
Tækifærin sem felast í aukinni orkuframleiðslu er því gríðarlega mikil. Til dæmis gætu arðgreiðslur Landvirkjunar til ríkisins numið á bilinu 4 til 8% af landsframleiðslu. Áhrifin á ríkissjóð yrðu verulega jákvæð og möguleikar til þess að greiða skuldir og lækka álögur á landsmenn miklir. Miðað við þessar forsendur þá verða áhrifin af skatt- og arðgreiðslum Landsvirkjunar á ríkissjóð sambærileg og áhrif norska olíusjóðsins á hið opinbera þar í landi.
Eftir engu að bíða
Það er ekki eftir neinu að bíða, við þurfum að hefjast handa nú þegar. Hrinda áformum Landsvirkjunar í framkvæmd, ná sátt um stjórnun fiskveiða sem tryggir arðsaman rekstur sjávarútvegs til framtíðar, snúa af stefnu skattahækkana, aðgerðaleysis og óvissu og þannig skapa grunn fyrir ný og arðsöm störf. Öflugur sjávarútvegur, stóraukin orkuframleiðsla í sátt við umhverfið, öflug iðnfyrirtæki sem nýta orkuna, sterkur íslenskur landbúnaður og vaxandi ferðaþjónusta. Allt mun þetta skila tekjum — bæði í vasa þjóðarinnar og í ríkissjóð — og gera okkur kleift að búa svo um hnútana að á Íslandi verði lífskjör með því besta sem þekkist. En til þess að þetta megi verða að veruleika þarf að nýja og samhenta ríkisstjórn sem nýtur trausts þjóðarinnar. Því fyrr því betra.
Lesa meira Senda á Facebook
16. March, 2011
Út úr óvissunni
Því er ekki þannig farið að sú ríkisstjórn sem nú situr hafi gert eintóma vitleysu frá því hún komst til valda. Hennar beið ærinn vandi og ef grannt er skoðað má vel benda á hluti sem henni hafa farist vel úr hendi. En það sem skiptir mestu máli er að koma á festu í þjóðlífinu og í þeim efnum hefur ríkisstjórnin brugðist illilega. Festa er frumforsenda þess að efnahagslífið taki við sér, órofa tengsl eru á milli fjárfestingar og stöðugleika og atvinnuleysið mun ekki minnka sem neinu nemur, nema til komi stórauknar fjárfestingar um land allt og verðmætasköpun í framhaldi af þeim. Vandi ríkissjóðs, líkt og þjóðarinnar allrar, verður ekki leystur nema hagvöxtur aukist verulega en kaupmáttur almennings mun standa í stað eða minnka enn frekar, ef ekki kemst kraftur í atvinnustarfsemina. Hagsmunir atvinnulífs og almennings eru sameiginlegir og algerlega samofnir hvað þetta varðar. Festa og stöðugleiki eru forsendur alls þessa, þessir hlutir verða ekki í sundur skildir. Núverandi ríkisstjórn hefur með stefnu sinni aukið á óvissuna, dregið úr allri festu og gert fyrirtækjunum og fólkinu í landinu þar með erfiðara fyrir að ná vopnum sínum.
Fjögur dæmi
Þessu til rökstuðnings vil ég benda á nokkur atriði sem öll eru til þess fallinn að draga úr hagvexti og tefja fyrir því að atvinnulaust fólk fái vinnu.
1. Hækkun skatta á launafólk og fyrirtæki. Íslenskar fjölskyldur eru mjög skuldsettar, minna er um vinnu og kaupmáttur hefur minnkað. Hærri skattar gera venjulegu fólki enn erfiðara um vik að ná endum saman. Hærri skattar á fyrirtæki draga úr fjárfestingum og nýsköpun, færri störf verða til. En verst er þó óvissan, hvort heldur er á stjórnarfundum fyrirtækja eða við eldhúsborð fjölskyldanna í landinu. Fjármálaráðherra svaraði, þegar hann á dögunum var spurður um hvers væri að vænta um næstu skref í skattamálum, með orðunum „You ain´t seen nothing yet.“ Slík yfirlýsing er ekki til þess fallin að skapa festu og traust.
2. Hringlandaháttur í uppbyggingu orkufreks iðnaðar. Forsætisráðherra hefur opinberlega talað um möguleika á þjóðnýtingu vegna erlendrar fjárfestingar í orkugeiranum, fjárfestingar sem allt bendir til að hafi verið í samræmi við lög og reglur landsins. Málatilbúnaður stjórnvalda vegna mögulegra framkvæmda í Helguvík og á Bakka hefur ekki verið í samræmi við það hversu mjög þjóðarbúinu liggur á slíkum fjárfestingum og hægt er að nefna fleiri dæmi um það hvernig ríkisstjórninni hefur verið mislagðar hendur í þessum málum. Orkufrekur iðnaður mun ekki leysa allan vanda okkar Íslendinga, en hann er hluti af lausninni og okkur vantar sárlega fjárfestingar núna og á næstu misserum.
3. Upplausn í málefnum sjávarútvegsins. Yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar um innköllun aflaheimilda og embættisfærslur sjávarútvegsráðherra undanfarin misseri hafa nú þegar valdið miklum skaða í þessari grundvallar atvinnugrein okkar Íslendinga. Sú óvissa sem nú er uppi um framtíð þeirra fyrirtækja sem starfrækt eru í greininni er svo mikil að samtök atvinnurekenda sáu sig knúin til þess að setja það sem skilyrði fyrir kjarasamningum að óvissunni væri eytt. Það er mjög alvarlegt mál að setja slíkt skilyrði, en það er engin von til þess að hægt sé að semja um aukinn kaupmátt ef yfir vofir fjöldagjaldþrot í sjávarútvegi með víðtækum og alvarlegum afleiðingum m.a. fyrir bankakerfið og þann fjölbreytta atvinnurekstur sem tengist sjávarútvegi.
4. Gjaldeyrishöft óbreytt. Alltof langan tíma hefur tekið að móta stefnu um hvernig losa eigi þjóðina úr þeim gjaldeyrishöftum sem í gildi eru og jafnframt fer lítið fyrir vinnu við mótun nýrrar peningamálastefnu. Einnig ríkir óvissa um hvaða efnahagsstefna tekur við þegar samstarfinu við AGS lýkur. Það virðist vera tilhneiging til þess hjá Alþingi að líta svo á að þessi mál eigi fyrst og fremst að útkljá innan vébanda Seðlabankans, en þvert á móti þá eiga Alþingi og ríkisstjórn að leiða þessa vinnu í samvinnu við Seðlabankann. Nú eru liðin hart nær tvö og hálft ár frá hruni bankanna og þó hefur Alþingi ekki enn tekist á við grundvallarspurningu eins og hvort áfram eigi að styðjast við svo kallað verðbólgumarkmið eða hvort peningamálastefnan eigi að grundvallast á öðrum viðmiðum. Hvað þá annað.
Óvissa um stjórnskipan landsins.
Ofan á þessa óvissu hefur síðan bæst við óvissa um stjórnskipun landsins. Þegar forsetinn neitaði að skrifa undir fjölmiðlalögin árið 2004 fögnuðu ýmsir þeir sem nú kvarta vegna þess hvernig 26. grein stjórnarskrárinnar er beitt. Er öll sú atburðarrás mjög til umhugsunar. Ég er í hópi þeirra sem hafa verið mjög mótfallnir því hvernig núverandi forseti hefur beitt þessu ákvæði. Burtséð frá afleiðingum af þessum ákvörðunum forsetans, má ljóst vera að lausung ríkir í stjórnskipan landsins. Vanmáttugar og fálmkenndar tilraunir (og tilraunastarfsemi) ríkisstjórnarinnar til að breyta stjórnaskránni hafa síðan aukið á vandann. Allur málatilbúnaður ríkisstjórnarinnar um ráðgefandi stjórnlagaþing var misheppnaður og sér ekki fyrir endann á þeim ósköpum.
Allt ber þetta að sama brunni. Ríkisstjórnin bregst því megin hlutverki sínu að skapa festu og traust í samfélaginu. Afleiðingin er sú að efnahagskreppan er orðin dýpri en hún hefði þurft að verða og hún mun standa lengur ef ekki er skipt um kúrs.
Til mikils að vinna
Hið sárgrætilega við þetta allt saman er auðvitað að ekki þarf mikið til svo að fjör hlaupi í efnahagslífið. Ef almenningur og fyrirtæki geta treyst því að ramminn utan um efnahagsstarfsemina sé traustur, að hægt sé að treyst því að lög verði virt, að ekki sé hætta á þjóðnýtingu og áframhaldandi skattahækkunum, þá munu hluturnir fara af stað. Ísland á svo sannarlega mikla möguleika. Það er talið að árið 2025 hafi mannkyninu fjölgað í um níu milljarða. Eftirspurn eftir mat, vatni, orku og hreinni náttúru mun vaxa mjög á næstu áratugum. Allt þetta eigum við Íslendingar í ríkum mæli. Tækifærin eru gríðarleg og okkur eru því allir vegir færir.
Við skulum minnast þess að árið 2001, áður en lánabóluhagkerfið þandist út, var það mat Sameinuðu þjóðanna að Ísland væri í sjöunda sæti á lista yfir þau ríki sem tryggðu þegnum sínum hvað best almenn lífskjör. Við eigum ríkulegar og endurnýjanlegar auðlindir og við erum atorkumikið fólk. Það breyttist ekki með hruni bankanna. En við þurfum stöðugleika, festu í stjórnarfarinu, lága skatta og skýrar leikreglur til þess að virkja frumkvæði og framtak fólksins í landinu.
Ef þjóðinni eru búnar slíkar aðstæður verður þess ekki langt að bíða að Ísland verði aftur það land þar sem hvað best er að búa. Það er til mikils að vinna og eina færa leiðin er: að við vinnum okkur út úr vandanum. Fyrir því á ríkisstjórnin að greiða götuna í stað þess að standa í veginum.
Lesa meira Senda á Facebook14. March, 2011
Rjúfum vítahring skattpíningar og samdráttar
Hrun hlutabréfamarkaðarins í Bandaríkjunum árið 1929 var einn af afdrífaríkustu atburðum síðustu aldar, og bar þó margt við á þeirri öfgafullu öld. Kreppan sem sigldi í kjölfarið lagði afkomu milljóna manna á Vesturlöndum í rúst og greiddi götu öfgaafla í þróuðum menningarríkjum. Fjármálakreppan sem riðið hefur yfir okkar heimshluta undanfarin misseri er í eðli sínu lítið frábrugðin því sem gerðist 1929; ofgnótt ódýrra peninga þrýsti öllu eignaverði upp og ýtti undir gríðarlega skuldsetningu sem aftur var réttlætt með bólgnu eignaverðinu. Þetta var hefðbundin bóla og hún hlaut sömu örlög og aðrar bólur: Hún sprakk.
Fjölmörg dæmi, gömul og ný má nefna um slíka atburðarrás. Fyrsta bankahrunið í Bandaríkjunum varð 1819 í kjölfar mikillar verðhækkunar á baðmull sem leiddi til hækkunar og skuldsetningar á ræktarlandi ásamt því að peningamagn í umferð jókst gríðarlega. Þegar sú bóla sprakk hafði skuldsetning með veði í landareignum sjöfaldast á einungis fjórum árum. Svo alvarleg urðu áhrifin á almenn lífskjör að haft var á orði að aldrei myndi renna upp glaður dagur í Bandaríkjunum á ný. Tveimur árum síðar var hagkerfið komið aftur í lag.
Kreppa varð að Kreppunni miklu
Kreppan sem fylgdi hruni hlutabréfamarkaðarins 1929 stóð í áratug. Mikið hefur verið rætt og ritað um orsakir hrunsins, en ekki síður og jafnvel enn frekar, hafa augu manna beinst að viðbrögðum stjórnvalda við hruninu. Er þá bæði horft til Seðlabanka Bandaríkjanna og ríkisstjórnarinnar. Færð hafa verið fyrir því veigamikil rök að sú stefna, sem í upphafi var mörkuð af Herbert Hoover og síðar Franklin D. Roosevelt, hafi í raun gert illt verra. Hugmyndir hagfræðingsins Keynes um hlutverk ríkisins hafi í höndum þessara forseta komið í veg fyrir að hagkerfinu tækist að aðlaga sig jafnhratt og gerst hafði áður þegar hrun hafði orðið. Gríðarleg aukning ríkisútgjalda skilaði ekki árangri og ummæli sem fjármálaráðherra Bandaríkjanna, Henry Morgenthau yngri,. lét falla í maí 1939 segja mikla sögu: „Við höfum reynt að eyða peningum. Við eyðum meiri peningum en nokkru seinni fyrr og það dugar ekki… Þessi ríkisstjórn hefur setið í bráðum átta ár og atvinnuleysið er nærri það sama og þegar við tókum við… og skuldirnar eru orðnar gríðarlegar“ Í ofanálag hefur verið rökstutt að stefna Roosevelts, einkum á árunum 1935 til 1940, hafi grafið undan trausti fjárfesta og því hafi fjárfesting einkaaðila orðið miklu minni en annars og þar með hægt á öllum bata.
Viðbrögðin skipta máli
Við Íslendingar glímum nú við afleiðingarnar af hruni fjármálamarkaðarins. Vandinn er enn erfiðari viðureignar en ella sökum þess að útgjöld hins opinbera höfðu vaxið mjög mikið árin fyrir hrun jafnvel þótt afgangur hafi orðið. Þrátt fyrir nokkurn niðurskurð hjá hinu opinbera hefur ekki verið undið ofan af þessari miklu útgjaldaaukningu. Ríkissjóður stendur nú mjög illa og ríkið hrúgar upp skuldum og erfitt verkefni að ná þar jafnvægi. Ef við leysum ekki vanda ríkissjóðs og komum í veg fyrir enn frekari lamandi skuldsetningu hans, mun hagkerfið festast í varanlegum hægagangi. Verði hagkerfið á hinn bóginn fast í hægagangi verður engin tekjuauki hjá ríkissjóði og sífellt erfiðara verður að ná jafnvægi í rekstri ríkisins. Hagkerfið lendir í vítahring skulda, samdráttar og atvinnuleysis. Ekki verður annað séð en sá vítahringur sé þegar hafinn. Á Íslandi, rétt eins og í Bandaríkjunum forðum, skiptir höfðumáli hvernig brugðist er við hruninu.
Fyrir ári birtist rannsókn, sem hagfræðingurinn (og ný-Keynesistinn) Gregory Mankiw við Harvard-háskóla, vann ásamt fleirum. Þar var athugað hvernig aðgerðir í ríkisfjármálum hefðu reynst til að vinna bug á alvarlegum samdrætti. Rannsóknin tók til 91 tilfellis í 21 ríki frá árinu 1970 til þessa dags. Borin voru saman þau tilfelli þar sem árangur náðist og þau þar sem árangur náðist ekki. Þar sem tókst að snúa vörn í sókn mátti nær ævinlega rekja árangurinn til þess að skattar voru lækkaðir. Þeim, sem mistókst að örva hagkerfið, höfðu oftast reynt að halda í eða auka ríkisútgjöldin. Þessar niðurstöður koma ekki á óvart.
Varhugaverð efnahagsstefna
Efnahagsstefna núverandi ríkisstjórnar byggir m.a. á því að draga nokkuð saman í útgjöldum ríkisins og hækka skatta stórlega bæði á fyrirtæki og einstaklinga. Þetta getur ekki talið líklegt til þess að endurvekja efnahagslífið. Fyrir ári var við því varað á Alþingi að ríkissjóður myndi ekki fá tekjur í eins ríkum mæli og fjármálaráðuneytið taldi vegna skattahækkana. Jafnframt var á það bent að efnahagsstefna sem byggðist á skattahækkunum væri varhugaverð, einkum þar sem heimilin í landinu væru mjög skuldsett og því væri mjög mikil hætta á að auknir skattar og álögur — samfara minni atvinnu og miklum afborgunum — drægju úr möguleikum hagkerfisins til að rétta úr kútnum
Ótraustvekjandi hagvaxtarspá
Seðlabanki Íslands birti hagspá sína fyrir skömmu. Þar kom fram það mat bankans að samdráttur í landsframleiðslu á þessu ári yrði meiri en talið var fyrir ári og að hagvöxturinn á næsta ári yrði minni en talið var. Jafnframt að hagvöxtur á næstunni yrði einkum drifinn áfram af aukinni einkaneyslu, en fjárfestingar atvinnulífsins yrðu í lágmarki. Þessar fréttir eru alvarlegt áfall. Eins verður að segjast eins og er að það er ekki traustvekjandi að ætla að hagvöxtur hér á næstu árum verði einkum knúinn af aukinni einkaneyslu. Æskilegra hefði verið að fjárfestingar og verðmætasköpun atvinnulífsins stæðu undir ætluðum hagvexti.
Hrunið réttlætir ekki ranga stefnu
Röng efnahagsstefna í kjölfar hruns bankakerfisins verður ekki endalaust réttlætt með því að það hafi orðið hrun. Hættan er sú að það sama gerist hér og gerðist í Bandaríkjunum á fjórða áratugnum, að afleiðingar hrunsins verði miklu verri þegar upp verður staðið vegna rangra viðbragða. Þar ræðir bæði um rangar aðgerðir og aðgerðaleysi. Ekki bæta svo úr skák stefnumið, sem miða að því að auka óvissu í efnahags- og atvinnulífi, líkt og hún sé ekki næg fyrir. Sú óvissa sem ríkisstjórnin hefur skapað í sjávarútvegi dregur mjög úr fjárfestingum í þeirri grein, óvissa um framtíð orkufreks iðnaðar skapar vanda og ótti við frekari skattahækkanir dregur úr vilja til atvinnuuppbyggingar.
Skilningur fer nú á því vaxandi — bæði hér heima og ekki síður erlendis — að ríkisstjórn Geirs H. Haarde og Seðlabanki Íslands undir forystu Davíðs Oddsonar brugðust rétt við hruni bankanna. Ekki var reynt að bjarga þeim frá falli með sama hætti eins og t.d. Írar gerðu. Þar með skapaðist grundvöllur fyrir því að skamman tíma tæki að vinna þjóðina út úr óumflýjanlegri kreppu í kjölfarið.
Sá grundvöllur er — þrátt fyrir allt — enn til staðar: náttúruauðlindir okkar eru nægar, við erum vel menntuð, hugmyndarík og vinnusöm þjóð og tækifærin liggja víða. Við getum því bæði treyst á landið og þjóðina. En til þess að árangur náist verður að skipta um kúrs í stað þess að kafsigla þjóðarskútunni í kröppum vítahring skattpíningar og samdráttar.
Lesa meira Senda á Facebook