Illugi Gunnarsson

7. Júní, 2011

Að skjóta fyrst og spyrja svo

Það brá örugglega fleirum en mér þegar þeir lásu um viðbrögð Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur og Ólínu Þorvarðardóttur, formanns og varaformanns sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar alþingis, við útreikningum útvegsmanna í Vestmannaeyjum og á Austurlandi á áhrifum frumvarpa sjávarútvegsráðherra um breytt fyrirkomulag fiskveiða á Íslandsmiðum. Niðurstöðurnar voru sláandi og grafalvarlegar raunar, því rannsókn þeirra bendir til að sjávarbyggðirnar verði fyrir verulegum skakkaföllum ef frumvörpin verða að lögum.

Nú er ég ekki í stöðu til að leggja mat á þessa útreikninga, en það verður að vera hægt að ætlast til þess að þeir sem leggja frumvörpin fram á Alþingi séu það. Því miður virðist sem svo sé alls ekki. Þannig svarar varaformaður sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar því til í Morgunblaðinu að „niðurstöður sérfræðingahóps um hagræn áhrif frumvarpsins [sé] að vænta eftir helgi. Eigum við ekki að sjá hvað sú úttekt leiðir í ljós áður en við fellum einhverja dóma um svona spár.“

Það ber vott um skeytingarleysi að búið sé að leggja fram á Alþingi tvö frumvörp sem gerbreyta starfsumhverfi einnar mikilvægustu atvinnugreinar þjóðarinnar, áður en búið er að leggja mat á efnahagsleg áhrif þeirra. Umræður á Alþingi hafa nú staðið yfir sólahringum saman, án þess að slíkt mat liggi fyrir þingheimi. Það væri áhugavert að vita hvort önnur þjóðþing láti bjóða sér og kjósendum upp á slíka málsmeðferð.

Fyrirkomulag fiskveiða er langt í frá eitthvert einkamál útgerða. Hér er á ferðinni einstaklega mikilvægt mál sem snertir með beinum hætti efnahagslega afkomu þúsunda sjómanna, landverkafólks og samfélaga um land allt. Ekki þarf að fjölyrða um mikilvægi sjávarútvegs fyrir þjóðarbúið í heild og samhengi hans við lífskjör þjóðarinnar. Nauðsynlegt er að þær breytingar sem við gerum á fyrirkomulagi fiskveiða séu þannig úr garði gerðar að þær efli þjóðarhag, leiði til hagvaxtar og bættra lífskjara almennings, stuðli að stöðugleika og því að efnahagslífið dafni með eðlilegum hætti á ný.

Það þarf að vanda til verka og ganga fram af öryggi og festu. Efnahagsástandið er þannig að lítið þarf útaf að bregða til þess að sá litli hagvöxtur sem spáð er verði að engu. Í því samhengi er rétt að vekja athygli á varnaðarorðum Seðlabankans um að verði frumvörp sjávarútvegsráðherra að lögum sé hætta á því að bankarnir lendi í verulegum erfiðleikum og fjármálastöðugleikanum stafi ógn af.

Varaformaður sjávar - og landbúnaðarnefndar lenti í þeirri vandræðalegu stöðu að geta ekki tjáð sig um útreikninga útvegsmanna vegna þess að ríkisstjórnin er ekki búin að fá í hendurnar hagfræðileg mat áhrifum frumvarpanna. Hún hefur með öðrum orðum ekki hugmynd um efnahagslegar afleiðingar frumvarpanna. Samt vefst það ekki fyrir sjávarútvegsráðherranum að leggja stjórnarfrumvörpin fram á Alþingi. Það er ekki bara vandræðalegt fyrir ráðherrann, það er ótrúlegt ábyrgðarleysi.

7. Júní, 2011

Þingið má ekki láta þjóðina falla á tíma

Nú þegar sjávarútvegsumræðan er að steypast yfir þjóðina er við því að búast að flest önnur mikilvæg hverfi í skuggann. Hætt er við að í þeim deilum muni menn missa sjónar á því að nýverið voru gerðir almennir kjarasamningar sem hækkuðu launakostnað íslenskra fyrirtækja um 13% á næstu 3 árum. Til þess að þessir samningar standist þarf hagvöxtur að fara yfir 4% á ári. Verði hagvöxturinn ekki nægur mun verðbólga aukast, kaupmáttur almennings rýrna og vandi ríkissjóðs aukast, svo fátt eitt sé nefnt. Það snertir þjóðina alla, bæði sem heild og hvern og einn Íslending.

Seðlabankinn spáir nú að hagvöxtur verði á milli 2 og 3 prósent á næstu 3 árum. Gangi spá Seðlabankans eftir — og höfum í huga að honum hefur fremur hætt til bjartsýni undanfarin misseri — þá er okkur augljóslega alvarlegur vandi á höndum. Við þessu verður að bregðast og það strax.

Út úr þessum vanda er einungis ein fær leið. Við verðum að auka framleiðsluna og umsvifin í hagkerfinu. Með öðrum orðum, þjóðin verður að vaxa út úr þessum vanda. Það gerum við ekki með því að fjölga opinberum störfum og það verður heldur ekki gert með því að draga úr hagkvæmni atvinnuvega eins og sjávarútvegs til þess að reyna að fjölga störfum þar. Störfin og umsvifin verða að vera arðbær, annars verður Ísland fátækt land þegar fram líða stundir og það getur gerst hraðar en margur hyggur.

Tækifærið er til staðar

Ég hef áður hér á síðum Morgunblaðsins vakið athygli á þeirri fjárfestingaáætlun, sem Landsvirkjun kynnti á aðalfundi sínum fyrir skömmu. Verði ráðist í þær fjárfestingar, sem þar eru tíundaðar, munu þær hafa verulega jákvæð áhrif á efnahagslíf þjóðarinnar. Talið er að uppsafnaður hagvöxtur vegna fyrirhugaðara virkjanaframkvæmda og tengdra fjárfestinga í iðnaði verði 11% fram til ársins 2025 og að á þeim tíma muni skapast 8.000- 10.000 ný störf. Sá mikli slaki sem er í hagkerfinu gerir það að verkum að þessar fjárfestingar valda ekki neinni óæskilegri þenslu, eins og stundum hefur verið raunin þegar ráðist hefur verið í umfangsmiklar fjárfestingar.

Stöndum vörð um kjarabæturnar

Á næstu árum er hætta á því að saman fari verðbólga og lítill hagvöxtur. Það væri mjög alvarlegt vandamál og snúið viðureignar, vítahringur sem mörgum þjóðum hefur reynst mjög erfitt að rjúfa af eigin rammleik. En verði ákveðið að ráðast í þessar framkvæmdir, myndast traust viðspyrna fyrir íslenskt efnahagslíf. Atvinnuleysi mun minnka, tekjur ríkissjóðs aukast og möguleiki verður á því að þær launahækkanir, sem samið var um á dögunum, brenni ekki á verðbólgubáli, heldur skili sér í auknum kaupmætti. Það er því til mikils að vinna.

Pólitísk sátt á Alþingi

Ég tel að Alþingi og ríkisstjórnin eigi að taka áætlun Landsvirkjunar til skoðunar, fyrirtækið er í eigu ríkisins og flestar framkvæmdir þess hafa umtalsverð áhrif á stjórn efnahagsmála. Áætlunin byggir ekki á risavöxnum einstökum verkefnum heldur á mörgum aðgerðum, takmörkuðum að stærð, sem valda munu mun minna raski á náttúrulegu umhverfi en umfangið gæti gefið til kynna. Það á því að vera hægt að ná fram pólitískri sátt um málið, ef allir eru tilbúnir að slá af sínum stífustu kröfum. Þar með myndi ríkisstjórn og Alþingi senda skýr skilaboð um að framkvæmdaáætlunin njóti pólitísks stuðnings. Afleiðingarnar myndu ekki láta á sér standa. Fyrirsjáanlegar framkvæmdir munu styrkja allt efnahagslífið og gefa atvinnulífinu sannfæringu fyrir því að rétt sé að ráðast í fjárfestingar, sannfæringu sem vantar svo sárlega á þessum dögum óvissu, óróleika og ótta um framtíðina. Um leið og atvinnulífið öðlast tiltrú á framtíðina og treystir sér til þess að gera áætlanir um annað og meira en að skrimta, mun það skila sér rakleiðis til almennings í landinu, sem þá mun einnig taka við sér. Slík vakning atvinnulífs og almennings er landi og þjóð lífsnauðsyn og ekki eftir neinu að bíða.

Klukkan tifar á þingi

Tíma Alþingis væri nú mun betur varið í að ná fram pólitískri sátt um raunhæfar aðgerðir til að auka hagvöxt í landinu, heldur en í það hörmungarkarp sem framundan er vegna illa ígrundaðra breytinga á lögum um stjórn fiskveiða. Þær breytingar virðast fremur stýrast af ofsafengnu kappi um að brjóta niður núverandi kerfi en forsjá um hvað skuli við taka. Afleiðingarnar virðast hins vegar óhjákvæmilega verða þær að auka á óvissuna og draga úr hagkvæmni helstu atvinnugreinar landsmanna, svo ekki sé minnst á hvernig þær setja hið veikburða bankakerfi í bráða hættu á ný. Þessar breytingar eru með öðrum orðum til þess fallnar að draga úr landsframleiðslu og hagvexti og þar með rýra lífskjör þjóðarinnar allrar. Á öðru er vissulega þörf um þessar mundir.

Skynsamlegra væri að undirbúa og ræða betur mögulegar breytingar á fiskveiðikerfinu og ráðast ekki í þær fyrr en þær hafa verið útfærðar af hyggindum og í góðri sátt. Að ætla sér að afgreiða grundvallarbreytingar á grunnatvinnuvegi þjóðarinnar í óðagoti á uppbótartíma, kann ekki góðri lukku að stýra. Nær væri að nota þann þingtíma sem eftir er til þess að tryggja að þær launahækkanir sem samið var um brenni ekki upp í verðbólgu, heldur skili sér í auknum kaupmætti launafólks.

Það er ekki eftir neinu að bíða og klukkan tifar. Hún glymur ekki aðeins þingheimi. Ef hann sólundar tíma sínum í ómarkvissar þrætur í stað þess að grípa til raunhæfra aðgerða til þess að auka verðmætasköpun og hagvöxt, þá mun þjóðin öll falla á tíma.

10. Maí, 2011

Tók þátt í umræðum um kjara-og efnahagsmál í Silfrinu sl. sunnudag.

Þú getur  skoðað upptöku af þættinum með því að smella á linkinn.

Silfrið - vettvangur dagsins

28. Apríl, 2011

Ónýtt tækifæri eru einskis virði

Fjármálaráðherra benti á það í Morgunblaðinu í gær, að það sé ekki hlutverk ríkisins að skapa störf. Ríkinu beri aftur á móti að skapa aðstæður til þess að störf geti myndast á markaði. Þetta er hárrétt athugað hjá fjármálaráðherra, en vandinn er sá að stefna núverandi ríkisstjórnar hefur unnið þvert gegn fjárfestingum í atvinnulífinu og þar með komið í veg fyrir að störf skapist.

Hærri skattar á fólk og fyrirtæki draga úr fjárfestingum. Halli á ríkissjóði dregur til sín sparifé sem annars nýttist til fjárfestinga, vextir eru enn of háir og óvissa hefur ríkt um stefnuna í nýtingu orkulinda þjóðarinnar. Ríkisstjórnin rauf vinnu sem hún sjálf hafði sett af stað og ætlað var að leiða fram sátt um fyrirkomulag fiskveiða. Óvissan sem nú umlykur þessa mikilvægustu atvinnugrein þjóðarinnar er alger. Allt þetta, ásamt því að gjaldeyrishöftin eiga að hvíla á þjóðinni næstu árin, er til þess fallið að draga úr fjárfestingu. Á meðan ríkisstjórnin neitar að breyta um stefnu og hamlar fjárfestingu í atvinnulífinu, mun ganga hægt að minnka atvinnuleysið. Seðlabankinn tilkynnti nú nýlega að hann hefði lækkað hagvaxtarspá sína frá því í febrúar, það var fyrirsjáanlegt. Sá hagvöxtur sem nú er spáð dugar ekki til þess að draga úr atvinnuleysinu sem neinu nemur, til þess að vinna á atvinnuleysinu þarf um 4% hagvöxt á ári.

Hægt að gera betur.

Þrátt fyrir þetta er ekki ástæða til að vera svartsýnn. Það er margt hægt að gera til að snúa þessari þróun við. Tækifærin sem við Íslendingar eigum eru fjölmörg og engin ástæða til annars en að við séum bjartsýn. Vaxandi skortur er í veröldinni á ýmsu því sem við Íslendingar eigum gnótt af. Fiskur, hreinar landbúnaðarafurðir, vatn, óspillt náttúra og síðast en ekki síst hrein orka og nóg af henni. Þjóðin er vel menntuð og fús til starfa. En það er ekki nóg að eiga mörg tækifæri, það þarf að nýta þau.

Hagvöxtur og þúsundir starfa

Eitt af því sem hlýtur að vekja bjartsýni eru þær fréttir sem að undanförnu hafa komið frá Landsvirkjun. Á aðalfundi fyrirtækisins nú á dögunum kom fram að unnt er að auka orkuframleiðslu þjóðarinnar umtalsvert í góðri sátt við umhverfið. Þær framkvæmdir sem hægt er að ráðast í, ásamt þeim hagvaxtaráhrifum, sem tengjast nýtingu orkunnar, geta fært þjóðinni 11% uppsafnaðan hagvöxt árið 2025. Þessi hagvöxtur mun skapa grunn fyrir 8 til 10 þúsund störf, störf sem okkur vantar svo sárlega. Það munar um minna.

Ísland flytji út hreina orku

Jafnframt er nú orðið mögulegt fyrir okkur Íslendinga að huga að útflutningi orku í gegnum sæstreng. Fara þarf með gát í þeim efnum og slíkur útflutningur væri alltaf háður því að næg orka sé til staðar fyrir uppbyggingu íslensks atvinnulífs til langrar framtíðar. En þeir möguleikar sem felast í útflutningi á hreinni orku til meginlands Evrópu er stórkostlegir og mjög þess virði að skoða gaumgæfilega.

Tækifærin sem felast í aukinni orkuframleiðslu er því gríðarlega mikil. Til dæmis gætu arðgreiðslur Landvirkjunar til ríkisins numið á bilinu 4 til 8% af landsframleiðslu. Áhrifin á ríkissjóð yrðu verulega jákvæð og möguleikar til þess að greiða skuldir og lækka álögur á landsmenn miklir. Miðað við þessar forsendur þá verða áhrifin af skatt- og arðgreiðslum Landsvirkjunar á ríkissjóð sambærileg og áhrif norska olíusjóðsins á hið opinbera þar í landi.

Eftir engu að bíða

Það er ekki eftir neinu að bíða, við þurfum að hefjast handa nú þegar. Hrinda áformum Landsvirkjunar í framkvæmd, ná sátt um stjórnun fiskveiða sem tryggir arðsaman rekstur sjávarútvegs til framtíðar, snúa af stefnu skattahækkana, aðgerðaleysis og óvissu og þannig skapa grunn fyrir ný og arðsöm störf. Öflugur sjávarútvegur, stóraukin orkuframleiðsla í sátt við umhverfið, öflug iðnfyrirtæki sem nýta orkuna, sterkur íslenskur landbúnaður og vaxandi ferðaþjónusta. Allt mun þetta skila tekjum — bæði í vasa þjóðarinnar og í ríkissjóð — og gera okkur kleift að búa svo um hnútana að á Íslandi verði lífskjör með því besta sem þekkist. En til þess að þetta megi verða að veruleika þarf að nýja og samhenta ríkisstjórn sem nýtur trausts þjóðarinnar. Því fyrr því betra.

16. Mars, 2011

Út úr óvissunni

Því er ekki þannig farið að sú ríkisstjórn sem nú situr hafi gert eintóma vitleysu frá því hún komst til valda. Hennar beið ærinn vandi og ef grannt er skoðað má vel benda á hluti sem henni hafa farist vel úr hendi. En það sem skiptir mestu máli er að koma á festu í þjóðlífinu og í þeim efnum hefur ríkisstjórnin brugðist illilega. Festa er frumforsenda þess að efnahagslífið taki við sér, órofa tengsl eru á milli fjárfestingar og stöðugleika og atvinnuleysið mun ekki minnka sem neinu nemur, nema til komi stórauknar fjárfestingar um land allt og verðmætasköpun í framhaldi af þeim. Vandi ríkissjóðs, líkt og þjóðarinnar allrar, verður ekki leystur nema hagvöxtur aukist verulega en kaupmáttur almennings mun standa í stað eða minnka enn frekar, ef ekki kemst kraftur í atvinnustarfsemina. Hagsmunir atvinnulífs og almennings eru sameiginlegir og algerlega samofnir hvað þetta varðar. Festa og stöðugleiki eru forsendur alls þessa, þessir hlutir verða ekki í sundur skildir. Núverandi ríkisstjórn hefur með stefnu sinni aukið á óvissuna, dregið úr allri festu og gert fyrirtækjunum og fólkinu í landinu þar með erfiðara fyrir að ná vopnum sínum.

Fjögur dæmi

Þessu til rökstuðnings vil ég benda á nokkur atriði sem öll eru til þess fallinn að draga úr hagvexti og tefja fyrir því að atvinnulaust fólk fái vinnu.

1. Hækkun skatta á launafólk og fyrirtæki. Íslenskar fjölskyldur eru mjög skuldsettar, minna er um vinnu og kaupmáttur hefur minnkað. Hærri skattar gera venjulegu fólki enn erfiðara um vik að ná endum saman. Hærri skattar á fyrirtæki draga úr fjárfestingum og nýsköpun, færri störf verða til. En verst er þó óvissan, hvort heldur er á stjórnarfundum fyrirtækja eða við eldhúsborð fjölskyldanna í landinu. Fjármálaráðherra svaraði, þegar hann á dögunum var spurður um hvers væri að vænta um næstu skref í skattamálum, með orðunum „You ain´t seen nothing yet.“ Slík yfirlýsing er ekki til þess fallin að skapa festu og traust.

2. Hringlandaháttur í uppbyggingu orkufreks iðnaðar. Forsætisráðherra hefur opinberlega talað um möguleika á þjóðnýtingu vegna erlendrar fjárfestingar í orkugeiranum, fjárfestingar sem allt bendir til að hafi verið í samræmi við lög og reglur landsins. Málatilbúnaður stjórnvalda vegna mögulegra framkvæmda í Helguvík og á Bakka hefur ekki verið í samræmi við það hversu mjög þjóðarbúinu liggur á slíkum fjárfestingum og hægt er að nefna fleiri dæmi um það hvernig ríkisstjórninni hefur verið mislagðar hendur í þessum málum. Orkufrekur iðnaður mun ekki leysa allan vanda okkar Íslendinga, en hann er hluti af lausninni og okkur vantar sárlega fjárfestingar núna og á næstu misserum.

3. Upplausn í málefnum sjávarútvegsins. Yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar um innköllun aflaheimilda og embættisfærslur sjávarútvegsráðherra undanfarin misseri hafa nú þegar valdið miklum skaða í þessari grundvallar atvinnugrein okkar Íslendinga. Sú óvissa sem nú er uppi um framtíð þeirra fyrirtækja sem starfrækt eru í greininni er svo mikil að samtök atvinnurekenda sáu sig knúin til þess að setja það sem skilyrði fyrir kjarasamningum að óvissunni væri eytt. Það er mjög alvarlegt mál að setja slíkt skilyrði, en það er engin von til þess að hægt sé að semja um aukinn kaupmátt ef yfir vofir fjöldagjaldþrot í sjávarútvegi með víðtækum og alvarlegum afleiðingum m.a. fyrir bankakerfið og þann fjölbreytta atvinnurekstur sem tengist sjávarútvegi.

4. Gjaldeyrishöft óbreytt. Alltof langan tíma hefur tekið að móta stefnu um hvernig losa eigi þjóðina úr þeim gjaldeyrishöftum sem í gildi eru og jafnframt fer lítið fyrir vinnu við mótun nýrrar peningamálastefnu. Einnig ríkir óvissa um hvaða efnahagsstefna tekur við þegar samstarfinu við AGS lýkur. Það virðist vera tilhneiging til þess hjá Alþingi að líta svo á að þessi mál eigi fyrst og fremst að útkljá innan vébanda Seðlabankans, en þvert á móti þá eiga Alþingi og ríkisstjórn að leiða þessa vinnu í samvinnu við Seðlabankann. Nú eru liðin hart nær tvö og hálft ár frá hruni bankanna og þó hefur Alþingi ekki enn tekist á við grundvallarspurningu eins og hvort áfram eigi að styðjast við svo kallað verðbólgumarkmið eða hvort peningamálastefnan eigi að grundvallast á öðrum viðmiðum. Hvað þá annað.

Óvissa um stjórnskipan landsins.

Ofan á þessa óvissu hefur síðan bæst við óvissa um stjórnskipun landsins. Þegar forsetinn neitaði að skrifa undir fjölmiðlalögin árið 2004 fögnuðu ýmsir þeir sem nú kvarta vegna þess hvernig 26. grein stjórnarskrárinnar er beitt. Er öll sú atburðarrás mjög til umhugsunar. Ég er í hópi þeirra sem hafa verið mjög mótfallnir því hvernig núverandi forseti hefur beitt þessu ákvæði. Burtséð frá afleiðingum af þessum ákvörðunum forsetans, má ljóst vera að lausung ríkir í stjórnskipan landsins. Vanmáttugar og fálmkenndar tilraunir (og tilraunastarfsemi) ríkisstjórnarinnar til að breyta stjórnaskránni hafa síðan aukið á vandann. Allur málatilbúnaður ríkisstjórnarinnar um ráðgefandi stjórnlagaþing var misheppnaður og sér ekki fyrir endann á þeim ósköpum.

Allt ber þetta að sama brunni. Ríkisstjórnin bregst því megin hlutverki sínu að skapa festu og traust í samfélaginu. Afleiðingin er sú að efnahagskreppan er orðin dýpri en hún hefði þurft að verða og hún mun standa lengur ef ekki er skipt um kúrs.

Til mikils að vinna

Hið sárgrætilega við þetta allt saman er auðvitað að ekki þarf mikið til svo að fjör hlaupi í efnahagslífið. Ef almenningur og fyrirtæki geta treyst því að ramminn utan um efnahagsstarfsemina sé traustur, að hægt sé að treyst því að lög verði virt, að ekki sé hætta á þjóðnýtingu og áframhaldandi skattahækkunum, þá munu hluturnir fara af stað. Ísland á svo sannarlega mikla möguleika. Það er talið að árið 2025 hafi mannkyninu fjölgað í um níu milljarða. Eftirspurn eftir mat, vatni, orku og hreinni náttúru mun vaxa mjög á næstu áratugum. Allt þetta eigum við Íslendingar í ríkum mæli. Tækifærin eru gríðarleg og okkur eru því allir vegir færir.

Við skulum minnast þess að árið 2001, áður en lánabóluhagkerfið þandist út, var það mat Sameinuðu þjóðanna að Ísland væri í sjöunda sæti á lista yfir þau ríki sem tryggðu þegnum sínum hvað best almenn lífskjör. Við eigum ríkulegar og endurnýjanlegar auðlindir og við erum atorkumikið fólk. Það breyttist ekki með hruni bankanna. En við þurfum stöðugleika, festu í stjórnarfarinu, lága skatta og skýrar leikreglur til þess að virkja frumkvæði og framtak fólksins í landinu.

Ef þjóðinni eru búnar slíkar aðstæður verður þess ekki langt að bíða að Ísland verði aftur það land þar sem hvað best er að búa. Það er til mikils að vinna og eina færa leiðin er: að við vinnum okkur út úr vandanum. Fyrir því á ríkisstjórnin að greiða götuna í stað þess að standa í veginum.

14. Mars, 2011

Rjúfum vítahring skattpíningar og samdráttar

Hrun hlutabréfamarkaðarins í Bandaríkjunum árið 1929 var einn af afdrífaríkustu atburðum síðustu aldar, og bar þó margt við á þeirri öfgafullu öld. Kreppan sem sigldi í kjölfarið lagði afkomu milljóna manna á Vesturlöndum í rúst og greiddi götu öfgaafla í þróuðum menningarríkjum. Fjármálakreppan sem riðið hefur yfir okkar heimshluta undanfarin misseri er í eðli sínu lítið frábrugðin því sem gerðist 1929; ofgnótt ódýrra peninga þrýsti öllu eignaverði upp og ýtti undir gríðarlega skuldsetningu sem aftur var réttlætt með bólgnu eignaverðinu. Þetta var hefðbundin bóla og hún hlaut sömu örlög og aðrar bólur: Hún sprakk.

Fjölmörg dæmi, gömul og ný má nefna um slíka atburðarrás. Fyrsta bankahrunið í Bandaríkjunum varð 1819 í kjölfar mikillar verðhækkunar á baðmull sem leiddi til hækkunar og skuldsetningar á ræktarlandi ásamt því að peningamagn í umferð jókst gríðarlega. Þegar sú bóla sprakk hafði skuldsetning með veði í landareignum sjöfaldast á einungis fjórum árum. Svo alvarleg urðu áhrifin á almenn lífskjör að haft var á orði að aldrei myndi renna upp glaður dagur í Bandaríkjunum á ný. Tveimur árum síðar var hagkerfið komið aftur í lag.

Kreppa varð að Kreppunni miklu

Kreppan sem fylgdi hruni hlutabréfamarkaðarins 1929 stóð í áratug. Mikið hefur verið rætt og ritað um orsakir hrunsins, en ekki síður og jafnvel enn frekar, hafa augu manna beinst að viðbrögðum stjórnvalda við hruninu. Er þá bæði horft til Seðlabanka Bandaríkjanna og ríkisstjórnarinnar. Færð hafa verið fyrir því veigamikil rök að sú stefna, sem í upphafi var mörkuð af Herbert Hoover og síðar Franklin D. Roosevelt, hafi í raun gert illt verra. Hugmyndir hagfræðingsins Keynes um hlutverk ríkisins hafi í höndum þessara forseta komið í veg fyrir að hagkerfinu tækist að aðlaga sig jafnhratt og gerst hafði áður þegar hrun hafði orðið. Gríðarleg aukning ríkisútgjalda skilaði ekki árangri og ummæli sem fjármálaráðherra Bandaríkjanna, Henry Morgenthau yngri,. lét falla í maí 1939 segja mikla sögu: „Við höfum reynt að eyða peningum. Við eyðum meiri peningum en nokkru seinni fyrr og það dugar ekki… Þessi ríkisstjórn hefur setið í bráðum átta ár og atvinnuleysið er nærri það sama og þegar við tókum við… og skuldirnar eru orðnar gríðarlegar“ Í ofanálag hefur verið rökstutt að stefna Roosevelts, einkum á árunum 1935 til 1940, hafi grafið undan trausti fjárfesta og því hafi fjárfesting einkaaðila orðið miklu minni en annars og þar með hægt á öllum bata.

Viðbrögðin skipta máli

Við Íslendingar glímum nú við afleiðingarnar af hruni fjármálamarkaðarins. Vandinn er enn erfiðari viðureignar en ella sökum þess að útgjöld hins opinbera höfðu vaxið mjög mikið árin fyrir hrun jafnvel þótt afgangur hafi orðið. Þrátt fyrir nokkurn niðurskurð hjá hinu opinbera hefur ekki verið undið ofan af þessari miklu útgjaldaaukningu. Ríkissjóður stendur nú mjög illa og ríkið hrúgar upp skuldum og erfitt verkefni að ná þar jafnvægi. Ef við leysum ekki vanda ríkissjóðs og komum í veg fyrir enn frekari lamandi skuldsetningu hans, mun hagkerfið festast í varanlegum hægagangi. Verði hagkerfið á hinn bóginn fast í hægagangi verður engin tekjuauki hjá ríkissjóði og sífellt erfiðara verður að ná jafnvægi í rekstri ríkisins. Hagkerfið lendir í vítahring skulda, samdráttar og atvinnuleysis. Ekki verður annað séð en sá vítahringur sé þegar hafinn. Á Íslandi, rétt eins og í Bandaríkjunum forðum, skiptir höfðumáli hvernig brugðist er við hruninu.

Fyrir ári birtist rannsókn, sem hagfræðingurinn (og ný-Keynesistinn) Gregory Mankiw við Harvard-háskóla, vann ásamt fleirum. Þar var athugað hvernig aðgerðir í ríkisfjármálum hefðu reynst til að vinna bug á alvarlegum samdrætti. Rannsóknin tók til 91 tilfellis í 21 ríki frá árinu 1970 til þessa dags. Borin voru saman þau tilfelli þar sem árangur náðist og þau þar sem árangur náðist ekki. Þar sem tókst að snúa vörn í sókn mátti nær ævinlega rekja árangurinn til þess að skattar voru lækkaðir. Þeim, sem mistókst að örva hagkerfið, höfðu oftast reynt að halda í eða auka ríkisútgjöldin. Þessar niðurstöður koma ekki á óvart.

Varhugaverð efnahagsstefna

Efnahagsstefna núverandi ríkisstjórnar byggir m.a. á því að draga nokkuð saman í útgjöldum ríkisins og hækka skatta stórlega bæði á fyrirtæki og einstaklinga. Þetta getur ekki talið líklegt til þess að endurvekja efnahagslífið. Fyrir ári var við því varað á Alþingi að ríkissjóður myndi ekki fá tekjur í eins ríkum mæli og fjármálaráðuneytið taldi vegna skattahækkana. Jafnframt var á það bent að efnahagsstefna sem byggðist á skattahækkunum væri varhugaverð, einkum þar sem heimilin í landinu væru mjög skuldsett og því væri mjög mikil hætta á að auknir skattar og álögur — samfara minni atvinnu og miklum afborgunum — drægju úr möguleikum hagkerfisins til að rétta úr kútnum

Ótraustvekjandi hagvaxtarspá

Seðlabanki Íslands birti hagspá sína fyrir skömmu. Þar kom fram það mat bankans að samdráttur í landsframleiðslu á þessu ári yrði meiri en talið var fyrir ári og að hagvöxturinn á næsta ári yrði minni en talið var. Jafnframt að hagvöxtur á næstunni yrði einkum drifinn áfram af aukinni einkaneyslu, en fjárfestingar atvinnulífsins yrðu í lágmarki. Þessar fréttir eru alvarlegt áfall. Eins verður að segjast eins og er að það er ekki traustvekjandi að ætla að hagvöxtur hér á næstu árum verði einkum knúinn af aukinni einkaneyslu. Æskilegra hefði verið að fjárfestingar og verðmætasköpun atvinnulífsins stæðu undir ætluðum hagvexti.

Hrunið réttlætir ekki ranga stefnu

Röng efnahagsstefna í kjölfar hruns bankakerfisins verður ekki endalaust réttlætt með því að það hafi orðið hrun. Hættan er sú að það sama gerist hér og gerðist í Bandaríkjunum á fjórða áratugnum, að afleiðingar hrunsins verði miklu verri þegar upp verður staðið vegna rangra viðbragða. Þar ræðir bæði um rangar aðgerðir og aðgerðaleysi. Ekki bæta svo úr skák stefnumið, sem miða að því að auka óvissu í efnahags- og atvinnulífi, líkt og hún sé ekki næg fyrir. Sú óvissa sem ríkisstjórnin hefur skapað í sjávarútvegi dregur mjög úr fjárfestingum í þeirri grein, óvissa um framtíð orkufreks iðnaðar skapar vanda og ótti við frekari skattahækkanir dregur úr vilja til atvinnuuppbyggingar.

Skilningur fer nú á því vaxandi — bæði hér heima og ekki síður erlendis — að ríkisstjórn Geirs H. Haarde og Seðlabanki Íslands undir forystu Davíðs Oddsonar brugðust rétt við hruni bankanna. Ekki var reynt að bjarga þeim frá falli með sama hætti eins og t.d. Írar gerðu. Þar með skapaðist grundvöllur fyrir því að skamman tíma tæki að vinna þjóðina út úr óumflýjanlegri kreppu í kjölfarið.

Sá grundvöllur er — þrátt fyrir allt — enn til staðar: náttúruauðlindir okkar eru nægar, við erum vel menntuð, hugmyndarík og vinnusöm þjóð og tækifærin liggja víða. Við getum því bæði treyst á landið og þjóðina. En til þess að árangur náist verður að skipta um kúrs í stað þess að kafsigla þjóðarskútunni í kröppum vítahring skattpíningar og samdráttar.

12. Mars, 2010

Frumvarp til laga um tímabundið afnám dráttarvaxta á einstaklinga

Eg hef sent þetta frumvarp til þingsins og væntanlega verður það lagt fram á Alþingi næst komandi mánudag, 15 mars. Á frumvarpinu eru allir þingmenn Sjálfstæðisflokksins ásamt formönnum hinna þingflokkanna að viðbættum þingmönnum úr Framsóknarflokki. Ég tel þetta frumvarp dæmi um hvernig hægt er að ná þverpólitískri sátt um mikilvægt réttlætismál.

Frumvarp til laga

um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001

1. gr.

Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi:

Þrátt fyrir ákvæði laganna skal óheimilt frá og með deginum eftir gildistöku þessa ákvæðis og til og með 30. júní 2011 að krefja einstaklinga um dráttarvexti vegna ógreiddra peningakrafna sem þeir hafa stofnað til.. Eftir sem áður skal þó heimilt að krefjast dráttarvaxta vegna skaðabótakrafna sbr. IV kafla laga nr. 38 frá 2001. Almenna vexti skv. II. kafla skal áfram greiða af kröfu eftir gjalddaga og að greiðsludegi.

2. gr.

Lög þessi öðlast þegar gildi.

Greinargerð.

Með frumvarpinu er lagt til að sett verði bráðabirgðaákvæði sem mæli fyrir um að óheimilt verði að krefja einstaklinga um dráttarvexti frá og með deginum eftir gildistöku þess og  til og með 30 júní 2011. Ákvæðinu er ætlað mæta sérstökum aðstæðum í þjóðfélaginu enda ræður mikill fjöldi einstaklinga og heimila í landinu ekki við skuldabyrði sína. Við þessar aðstæður er mjög umdeilanlegt að beita dráttarvaxtaúrræðum af jafn mikilli hörku og gert er. Skuldirnar hafa þegar margfaldast og þegar ekki er hægt að greiða skuldir á réttum tíma auka dráttarvextir enn á skuldabyrði þeirra heimila sem berjast nú þegar í bökkum. Sé um að ræða kröfu sem ber vexti samkvæmt samningi, lögum eða venju reiknast þeir þó áfram eftir gjalddaga og að greiðsludegi. Engar breytingar er lagðar til vegna meðferðar á skaðabótakröfum.

Dráttarvextir eru í reynd nokkurs konar lögákveðnar skaðabætur sem skuldara er gert að greiða standi hann ekki tímanlega skil á skuld sinni.. Í 7. gr. laga um vexti og verðtryggingu segir þó að ef atvik sem varða kröfuhafa og skuldara verður ekki um kennt valda því að greiðsla fer ekki fram skal ekki reikna dráttarvexti þann tíma sem greiðsludráttur verður af þessum sökum. Færa má fyrir því rök að þær aðstæður sem nú eru upp megi í mörgum tilvikum  rekja til aðstæðan sem skuldarar gátu eki haft nokkra stjórn á. Hér varð efnahagshrun, gengishrun sem hefur margfaldað lán í erlendri mynt, verðbólguaukning sem hefur hækkað verðtryggð lán, kaupmáttur hefur rýrnað, verðlag hækkað og atvinnuleysi hefur aukist. Þessum atburðum höfðu einstaklingar og heimili í landinu enga stjórn á eða gátu haft áhrif á og því er frumvarpið í samræmi við þá hugsun sem fram kemur í framangreindu undanþáguákvæði 7. gr. Þó skal tekið fram að með þessu er ekki átt við að dráttarvextir hafi verið ólöglegir frá og með hruni íslensku bankanna, né heldur eru ákvæði 7 greinar ein og sér nægjanlegur grunnur fyrir framlagningu þessa frumvarps. Hins vegar er vakin athygli  á 7. gr til að undirstrika þá hugsun að aðstæður geti myndast sem geri greiðslu ómögulega og því sé rétt að meta sérstaklega í ljósi þeirra fordæmislausu og erfiðu aðstæðna sem myndast hafa, hvort rétt sé að takmarka beitingu dráttarvaxtaúrræðisins með jafn víðtækum hætti og nú er.

Ákvæði frumvarpsins er eingöngu ætlað að ná til einstaklinga og þeirra skulda sem á þeim hvíla. Um lögaðila  gilda áfram ákvæði laganna og þurfa þeir því bæði að greiða dráttarvexti og geta lagt þá á kröfur sínar gagnvart öðrum lögaðilum. Fyrirtæki eiga oft kröfur á önnur fyrirtæki vegna reksturs og samkvæmt d-lið 1. mgr. 3. gr. Evróputilskipunar 2000/35/EB um átak gegn greiðsludrætti í verslunarviðskiptum skal vanefndarálag í verslunarviðskiptum vera a.m.k. 7 % ofan á stýrivexti Seðlabanka Evrópu eða seðlabanka viðkomandi ríkis sé það ekki aðili að myntbandalaginu.

Ef krafa er ógreidd eftir gjalddaga mun hún áfram bera almenna vexti í samræmi við II. Kafla laganna.  Við brotfall ákvæðisins munu hefðbundin ákvæði laganna fá gildi á ný og dráttarvexti mætti þá innheimta frá 1. júlí 2011 en ekki mætti hins vegar gera kröfu um dráttavexti af ógreiddri kröfu fyrir þann tíma sem hún var ógreidd á gildistíma bráðabirgðaákvæðisins.

23. Febrúar, 2010

Ríkisstjórnin heimilar hækkun á innheimtukostnaði.

Vil vekja athygli á makalausri frétt Ríkisútvarpsins nú á dögunum.

“Lámarksfjárhæð innheimtukostnaðar hefur verið hækkuð um 4-10% vegna launahækkana hjá skrifstofufólki innheimtufyrirtækjanna. Gylfi Magnússon, viðskiptaráðherra segir hækkanirnar smávægilegar en nauðsynlegt sé að meta þennan kostnað á málefnanlegan hátt.

Viðskiptaráðuneytið setti í fyrra reglugerð um hámarksfjárhæð innheimtukostnaðar, en henni var ætlað að lækka þennan kostnað miðað við gildandi gjaldskrá þeirra sem sjá um slíka innheimtu. Ekki höfðu áður verið settar neinar hámarksreglur um slíkan kostnað.

Með breytingunum á reglugerðinni hefur hámarksfjárhæðin nú verið hækkuð. Sem dæmi hækkar símtal í milliinnheimtu um 10%, eða úr 500 krónum í 550 krónur, og innheimtuviðvörðun hækkar úr 900 krónum í 950 krónur. Þá hækkar milliinnheimtubréf fyrir kröfu yfir 85 þúsund krónur úr 5500 krónum í 5900 krónur.

Hækkunin á milliinnheimtubréfunum er mismikil eftir því hversu há krafan er, en í einstaka tilvikum lækkar þó þessi kostnaður.

Gylfi Magnússon efnahags- og viðskiptaráðherra segir þessa breytingu ekki stóra. Breytingarnar taki tillit að einhverju leyti til hækkunar launakostnaðar starfsmanna innheimtufyrirtækjanna.

Gylfi telur hækkunina óverulega og að hún hafi ekki mikil áhrif á þá sem innheimta þarf skuld hjá. Fjárhæðin þurfi hins vegar að endurspegla kostnaðinn sem af innheimtunni hljótist. Taka verði tillit til kostnaðar með málefnalegum kostnaði. Þó launin hafi ekki hækkað mikið verði að taka tillit til þess.  (leturbreidd mín)

frettir@ruv.is”

Þetta er kannski ekki stór frétt. En hún sýnir í hnotskurn hvernig ráðherrar ríkisstjórnarinnar nálgast þann vanda sem heimilin í landinu eru að fást við. Laun eru hækkuð í innheimtufyrirtækjum og kostnaðinum við þá hækkun er velt yfir á þá sem nú geta ekki staðið í skilum. Þúsundir og aftur þúsundir íslenskra heimila eru allt í einu lent í vanskilum vegna efnahagshrunsins. Þá á ekki að heimila innheimtufyrirtækjuma að hækka álögurnar. Gylfi Magnússon átti bara að segja nei. Þetta eru mjög vond skilaboð sem koma frá ríkisstjórninni. Fyrir fólk í alvarlegum fjárhagsvanda þá er hækkun á innheimtukostanði óþolandi fréttir.

16. Febrúar, 2010

Nútíma Ludditar

Við upphaf 19. aldar myndaðist hreyfing í Bretlandi sem kölluð var Ludditar. Hreyfingin var kennd við mann einn að nafni Ned Ludd. Meðlimir hreyfingarinnar voru þeirrar skoðunar að vélar rændu fólk vinnunni og leiddu til fátæktar. Með því að skemma og brjóta vélar var hægt að endurheimta vinnuna. Yfirvöld í Bretlandi brugðust hart við og eftir nokkur átök var hreyfingin brotin á bak aftur.

Misskilningur Ludditana var sá að þeir áttuðu sig ekki á því að eftir því sem framleiðslukostnaður lækkaði myndaðist meiri eftirspurn eftir vörum, fleiri gátu keypt og markaðir stækkuðu. Þar með jókst vinna og ný atvinnutækifæri sköpuðust í krafti aukinnar auðmyndunar. Almenn velmegun grundvallast á aukinni framleiðni, laun vaxa í takt við framleiðni aukninguna. Ludditar eru  dæmi um hvert miskilningur á grundvallar lögmálum hagfræðinnar getur leitt.

Jón Bjarnason sjávarútvegsráðherra hefur á undanförnum mánuðum gert heilmiklar breytingar á sjávarútvegi okkar Íslendinga. Markverðast eru sennilega lög um strandveiðar. Megin hugmyndin að baki strandveiðunum er sú að fjölga þeim bátum sem sækja sjó á Íslandsmiðum. Síðast liðið sumar bættust við meira en 400 bátar á sjó þá daga sem mátti veiða samkvæmt þessu kerfi. Um er að ræða ólympískar kappveiðar með svipuðu fyrirkomulagi og var hér á árum áður þegar við bjuggum við skrapdagakerfið, en það kerfi reyndist okkur Íslendingum mjög dýrt.

Auðvitað mun ríkisstjórnin ekki brjóta og bramla báta útgerðarmanna. En það er verið að brjóta niður það stjórnkerfi sem búið er að koma á við stjórn fiskveiðanna. Nú er það ekki gallalaust kerfi. En þær breytingar sem gerðar hafa verið  miðast ekki við  að laga þau vandamál sem þar eru. Þvert á móti það er verið að draga úr hagkvæmni, við veiðum sama magn og áður en á mun fleiri bátum.

Með öðrum orðum, með því að breyta kerfinu eins og gert er með strandveiðunum er verið að fjölga þeim sem veiða sama aflamagn og áður. Kostnaðurinn eykst en tekjurnar standa í stað. Þetta er vond niðurstaða fyrir Ísland, arðsemi vinnunar verður minni en áður.

Ríkisstjórnin með Jón Bjarnason í broddi fylkingar er í hlutverki einhvers konar nútíma Luddita. Vélar eru ekki teknar úr bátum, en kerfið er smám saman eyðilagt í nafni þess að fleiri geti gert út, án þess að afli verði aukinn. Óhagkvæmni í nafni atvinnusköpunar er vís leið til fátæktar.

16. Desember, 2009

Skattlækkun betri en aukin ríkisútgjöld - Mankiw í New York Times

Þann 12 desember síðast liðinn skrifaði Gregory Mankiw hagfræðiprófessor við Harvad áhugaverða grein í New York Times http://www.nytimes.com/2009/12/13/business/economy/13view.html?scp=1&sq=mankiw&st=cse.

Í greininni greinir Mankiw frá nokkrum rannsóknum í hagfræði sem skipta okkur Íslendinga miklu máli þessa dagnana. Rannsóknarefnið er hvort sé betra að örva hagkerfið með því að auka ríkisútgjöld eða lækka skatta. Hingað til hefur verið talið að ef hið opinbera léti útgjöld vaxa um einn dollara myndi landsframleiðsla vaxa um 1,6 dollara, en fyrir hvern dollara sem skattar væru lækkaðir ykist landsframleiðsla einungis um 99 sent.

Nýlegar rannsóknir benda til þess að þetta sé rangt. Mankiw bendir m.a. á rannsóknir sem sýna að skattalækkun um 1 dollara leiði til 3 dollara aukningar í landsframleiðslu. Sjálfum finnst mér mjög áhugaverð rannsókn  sem Mankiw bendir á sem unnin var af Alberto Alesina og Silvia Ardagna en báðir eru hagfræðingar við Harvard. Þeir skoðuðu breytingar á ríkisfjármálum í 21 landi innan OECD allt frá árinu 1970.  Hagfræðiprófessorarnir skoðuðu 91 tilvik þar sem ríkisfjármálum var beitt til þess að örva hagvöxt. Rannsóknin gekk út á að finna hvaða aðgerðir leiddu til hagvaxtar og hverjar gerðu það ekki.

Niðurstöðurnar voru sláandi. Í þau skipti sem aðgerðir í ríkisfjármálum leiddu til hagvaxtar mátti rekja það fyrst og fremst til lækkunar á sköttum. Í þeim tilvikum þar sem farin var sú leið að auka útgjöld hins opinbera mistókst alla jafnan að örva hagkerfið.

Aðrar rannsóknir sýna jafnframt að aukning ríkisútgjalda og hækkun skatta leiða til þess að fjárfestingar einkaaðila dragist saman. Fjárfestingar einkaaðila eru drifkraftur hagvaxtar, á grundvelli þeirra verða til störf sem búa til verðmæti sem m.a. ríkið getur skattlagt til að standa undir þjónustu við borgarana.

Menn deila sem sagt um það hvort leiðin út úr kreppu sé sú að auka ríkisútgjöld eða að lækka skatta. En á Íslandi er ríkisstjórn sem ætlar að draga saman útgjöld ríkisins (óumflýjanlegt) og að hækka skatta.  Þessar aðgerðir við þær aðstæður sem nú eru í hagkerfinu, ásamt andúð stjórnarinnar á erlendri fjárfestingu og því að vextir eru ennþá í himinhæðum, munu auka hættuna á enn meiri samdrætti en nú þegar er orðinn.

Ríkisstjórnin verður að endurskoða áherslur sínar í efnahagsmálum áður en það verður of seint. Hlutverk hennar er að reyna að auðvelda okkur að komast í gegnum kreppuna. Aðgerðir hennar eru líklegar til að dýpka kreppuna og lengja hana. Þessi ríkisstjórn er orðin stórt efnahagslegt vandamál.

Tillögur okkar Sjálfstæðismanna um hvernig hægt er að leysa vanda ríkissjóðs án þess að hækka skatta liggja fyrir útfærðar á Alþingi. Eina sem þarf til, er vilji til þess að hefja sig upp úr pólitískum skotgröfum og grípa til þeirra aðgerða sem nauðsynlegar eru, án þess að hafa áhyggjur af því hver lagði þær til.